Selasa, 09 Desember 2014

FONDRAKO

NDROHUA 1

FONDRAKÖ BA DANö NIHA


1.    Böröta Niha
Molo’ö nidunödunö ndra satua meföna, böröta niha ba danö-Niha, ya’ia zotöi Balugu Sirao,sitoroi yawa ba mbanua sotöi teteholi’ana’a, siwa nononia,dalima zi no mudada numalö tou ba gölia ulidanö nifotöi Tanö-Niha,ya’ia da’e:
1.    Hiawalangi’adu,nidada raya ba Gomo, nifotöi banua Börönadu;
2.    Gözö Helaheladanö, nidada tanö yöu ( Ba gafuriata manaro’o ia ba hiligözö, ± 8 kilomete moroi ba dugalalauru, kecamatan Lahewa );
3.    Huluhada, ma Hulu börö danö ni dada tanö ba gaekhula, ba Laehuwa, bazinga ni danö Noyo. Kecamatan mandrehe;
4.    Daeli, ni dada ba mbanua mafi gatumbukha, ba mbanua Tölamaera, ba zinga nidanö idanoI kecamatan gidö (irugi ma’ökhö so nasa lewatö nia ba Dölamaera-ono waembo ); ba
5.    Silögunabanua, ma’uwu luomewöna, sitoröi ba detehöli’ana’a yawa, ni dada ba Hia mbanua Zinga nidanö noyo, yawa mbanua Laehuwa, kecamatan mandrehe.
 Mongaötö ira ba mowanua tobali tanömö niha ba zisagöla Tanö-niha, irugi Hinako ba ba pulau-pulau Batu göi.

2.    Böröta Wondrakö 
Börö wo’amuata niha ba wa’auri seroma’ökhö ba ba wo’amakhaitara ba nawöra. Mu’amölisi ena’ö böi so wa’udusa, fa’afaito, ba fangosiwöi Ba zitambai daö moguna göi lala wo’amuata si sökhi, si so fangomasiö ba fosumangeta ban nawö, mendrua manö ba lala wamakhai sitengabö’ö.
Börö da’ö mamagölö ndra satua, lalau mangosara, ba wanga’asogö goigoi ba wo’amuata, he bawariawösa, he göi ba gamakhaita mböwö. So fitu ngawalö ni fakhoira ya’ia da’e:
1.         Fangaruwusi,
2.         Fangai bowoa,
3.         Famatörö-töi,
4.         Famoto,
5.         Famofa/fangöhözi
6.         Famogari, ba
7.         Fangowalu.
Beero daö, lafakhoi göi gatö’atö ba wamasindro banua, irugi wolau öri ma fanörö owasa wangotöi Balugu. Ba wondrorogö angetula gamakhoita andre, la’asogö degudegu ba niha sanawö goigoi. Börö daö lafalua nifotöi Fondrakö. Tuho nösi wondrakö andre  ya’a da’e : afatö waha zanawö; aetu mbagi zosui-‘aro, asila hulu zamuyu’ö huku. Fondrakö siföföna andre tefalua ba mbörönadu (Gomo), mato sara ngahönö lima ngaotu fakhe föna wa’atumbu Keriso.
Meno aefa wondrakö ba mbörönadu, ba mufalua wanotou fondrakö sebua mbörönadu. Aefa da’ö mufalua zui wanotou, nifotöi Fondrakö Side’ide Ba Mbörönadu.
Ba me itugu ato niha, ba wangewolo wobarahao, oya musindro mbanua misa, ba lafalua wanotou fondrakö ena’ö böi la’osiwawöi nösi wondrakö andrö. Ba wondrakö si no mutotou, no so wangalösi fa abua. Famalua wanotou fondrakö andre misa, mewele’öfa tö nasa ya’ia da’e:
1.        Fandrakö sifadölö mbumbugare ba mbanua  Nawalö, kecamatan Idanögawo;
2.        Fondrakö Lahe Ho (Mo) ba Nakhelauwe, Kecamatan Gidö;
3.        Fondrakö Ono Zona ba Nidanönadu;
4.        Fondrakö Sidombua ba Dalunidanoi (Harefa, Zebua) ba Delanaese Onowaembo;
5.        Fondrakö Ono Hadabaene ba Nonohada Lalai;
6.        Fondrakö Bonio Ni’owuluwulu ba Nidanö Bonio;
7.        Fandrakö Hilidora’a ba Hili Dambalou;
8.        Fondrakö Mudenaö (siwalu-öri) ba Nononazara, Alasa;
9.        Fondrakö Euböwö ba Dalunoyo;
10.    Fondrakö Silima-ina ba Moro’ö, Mandrehe;
11.    Fondrakö Si’öfa-ina ba lahömi;
12.    Fondrakö Ono Hadumba ba huruna;
13.    Fondrakö Talunidanö Neho ba Nidanö neho; ba
14.    Fondrakö Idanöndra ba nidanö Ndra, lahewa.



NDROHUA 2
FONDRAKÖ SIDOMBUA BA DALUNIDANOI
1.    FONDRAKÖ TÖLAMAERA
Mato 1200 fakhe föna keriso, nga’ötö Zilögubanua-Falaröi, sotoi Lari Sumöla, laröi mbanua Lawira-Mazingö, numalö miyöu ba lulu nidanö Idanoi, mohalama ba momowanua ira ba da’ö. Lafotöi nahia andrö Tölamaera Moroi ba Dölamaera andre falukha ira Mbalugu Daeli, sitaro ba luaha Nidanoi, ba la’asögö gamakhaita si sökhi.
Nga’ötö mbalugu Larisumöla, yaia ndra Mado Zebua, Zega, Ziliwu, ba Hawa, sangiagö tanö-yöu ba Danö-Niha. Töi nononia matua ya’ia da’e:
1.      Lagötanö (mo’ono ia sotöi Ba’usebua),
2.      Börödanö (tua ndra Mado Zebua ba Detehösi Idanögawo).
Mangowalu Mba’usebua khö Mburuti Lama, talifusö Mbalugu Gea (nga’ötö Daeli) ba Dölamaera. Lö ara aefa da’ö, ba awu’a Mba’usebua numalö ba Dölanase mato sambua za fofanö-ahe, numalö ba lulu Nidanoi). Lafasindro ba da’ö mbanua nifotöi Ononamölö, sitobali ina-mbanua nöri Laraga. Daöfa nono Mba’usebua, ya’ia da’e:
1.    Lafoyolatio,
2.    Lanö,
3.    Hinou Monafu, ba
4.    Manufugabua.
Nga’ötö Lanö zitoröi ba Nöri Laraga Ononamölö Tumöri.
Balugu Lafoyolatio zi tobali Salawa Ba Nononamölö, ba ba wa’asalawania alua wa’ohahau dödö ba wobarahao. Me möimöi ia maniaga misiyefo (Pariaman), ba ba da’ö mongambatö ia, me bada’ö göi mate ia. Mato sara wawa aefa da’ö, ba mulua manö yawa ba dete danö ( ba Nononamölö) lewatönia, nifotöi lewatö Zibatua. Darua nononia ya’ia da’e:
1.    Sanayaluo, ba
2.    Girahatölu
Ma’uwu Zanayaluo, ya’ia zotöi Tumba’ana’a Zebua, si te’ata ba Nöri Nononamölö andrö. No mamasindro Gowe ia, nifotöi gowe ni’oniha. Darua nononia, yaia zotöi:
1.    Hilindrawa, ba
2.    Nuzandrawa
Balugu Hilindrawa zamasindro banua  Luahagara. Ba ginötö andre tefalua wondrakö Banua, lafatö mbe’elö silötolalö labu’a na so ndrawa si möi maniaga ba luahalaraga. Datölu nono Mbalugu Hilindrawa , yai’a da’e:
1.      Balugu so bawi luo,
2.      Balugu lakhu, ba
3.      Balugu namö.
Nga’ölö Mbalugu sobawiluo  yai’a Taru’a fönu,itete Balugu Tuha’ana’a,ba ifatohu Balugu Samönö Tuhabadanö Zebua.
Ba ginötö wa’asalawa Zamönö Tuhabadanö andre tefa’oli Zalawa nöri, nifotöi Site’oli, yai’a da’e:
1.        Tuhenöri,
2.        Tambalina,
3.        Fohandrona,
4.        Sidaöfa,
5.         Sidalima,
6.        Sidaönö,
7.        Sidafitu,ba
8.        Sidawalu.
Me no tobali labua si bohou luahanou,ba mo’awuwua wo barahao Luahalaraga.Balugu Luahanasi (ono Zamönö Tuhabadanö).awu’a, ba ifasindro mbanua sibohou nifotöi Ononamölö Eno’o. Ba ndröfi 1931 öri  Laraga Ononamölö andre törahugö ia ba Nöri Tumöri.
Me döfi si  +1400, musindro 3 mbanua,yai’ia:
1.        Ononamölö,
2.        Onozitoli, ba
3.        Tölamaera.
Me döfi ±1500 musindro göi mbanua luahalaraga.Me  döfi ±1700 lahonogöigö gamakhoita nifotöi Karaza Mbawa luaha (fondrakö laraga) nidönia’ö Mbalugu Samönö Tuhabadalu Zebua.ba ndröfi +1600, ba ba ginötö Mbalugu Tumba’ana’a Harefa (ba nöri Ono zitoli, ba Balugu Tumba’ana’a Zebua(ba nori Ononamölö),alua wa’udusa Niha-raya faoma Niha-yöu ba Danö-Niha.

2.    FASUWÖTA NIHA-RAYA BA NIHA-YÖU
Me möi mbalugu Tumba’ana’a Harefa mamaigi niha ba mbanua niha-yöu, khö nono Mbalugu Taniwaha’ambö, sotoi Silewekana’a, ba me no latehe ia tobali umönö, ba samuza ma’ökhö alua wa’udusara namania-matuania, ha börö me no ikhai amania-matuania nonombawi, buala ndra sitengabö’ö khönia, me 3 wawa silalö, I’oguna’ö  nono mbawi ni’amualagö khönia andrö, tobali sinuturu mbawi Gowasa tahö-dödö. Meno I’ila Tumba’ana’a Harefa wa no mukhai mbawi andrö, ianahigö da’ö khö namania, wanguma’ö: “Nasimanö niha mafi raya, no mukhai, tebai fasöndra sa’ae”.
Lö I’onangegö da’ö Taniwaha’ambö, iwa’ö-tödönia:” Ha budebude manö da’ö.” Börö zi manö, lafuli ira raya ba nonozitoli, ikaoni ndra talifusönia, ba ifahatö göi Mbalugu Tumba’ana’a Zebua. Itunö khöra fefu-waöwaö zi no alua andrö. Oi agabao-dödö ndra talifusönia, ba lalau mamagölö, möi ira lasofu sibai miyöu. Möi zui Mbalugu Tumba’ana’a Harefa miyöu, I’otanigö wolau balö. Me falukha ira, isuno gari namania-matuania. Imanö khönia amaniamatuania, “Da tafazökhi khöu zara.” Me no awai, I’andrö Tumba’ana’a, ba maoso namania-matuania, ‘iewa moroi yawa. Ba ginötö ofeta mbawa gari namania-matuania, I’ombaliögö garinia Tumba’ana’a, I’be’e yawa du’I, me no alua I’ewa, afatö dalu, no tefaaso dua gari namania-matuania, ba ha motekhe ma’ifu du’I gari Dumba’ana’a.
Imane Tumba’ana’a,”Izai fogilo, wombali. Simane fa’afatö gari andre, zalua nafasuwöniha-raya khö niha-yöu.”Lö zui I’onangegö amania-matuania wehede da’ö;ibudegö wanguwa’ö “ha sawiwi zi tola urakhami”.
Ifuli ia zui miraya, Tumba’ana’a , ifakaoni’ö ndra talifusönia, awö Mbalugu Tumba’ana’a  zebua. Itunö khöra wa no fa’ewa gari ira matuania ba zanehe zato,  ba meno awiwi zu’i garinia, lawa’ö khö nia niha-yöu, waha sawiwi  zi tola urakha niha-raya.Lalau mamagölö, lafa’anö ira wanuwö niha yöu. Me no owulo ira ba Hiligolu, lalau mambu gari, la’etu’ö hawa’ebua “gö-horö”.Ibu’a Tumba’ana’a 120 fanulo ana’a,lafaosa tölu mbalazo zanuwö (1/3 khö  Dumba’ana’a Harefa, 1/3 khö Dumba’ana’a Zebua, ba 1/3 khö ndra salawa si no fao ba wondrakö andrö khöra). Aefa da'ö ibörö-danö Tumba’ana’a Harefa,ba wangöndru  tanda hadia möna ma lö’ö.i’anema’ö mulua gumbu nidanö ba da’ö, lahalö nidanö andrö tobali idanö gondraliwa, ba fanöfu.
Lalau mofanö numalö miyöu, ba lafadaridari’ö dengetengera ba wamangelama niha-yöu.Tebato ira ba Mo’awö,ba ngai nidanö yöu Duremba’a. ba falukha ira ndra fotuwusö sagabölö, fao awöra. Da’e mbörö wa tefotöi mbanua da’ö”Mo’awö”.
ofeta ira yöu ba Helakha,tebato ira bada’ö,me so mboto-geu(awöni),si no tebabara fönara.Yefo mboto geu andrö,no so niha-yöu nisuwöra.
Börö me faoma lö ata’u ira, faoma la’arö’arö nudura.börö wa’amotödö niha-raya, lalau wangonekhesi fama’ala niha-yöu,lahenagö lafazökhi mbölidi,awö zukha,ba ngai mboto-geu tanö raya,ba labe’e tou ndrela, lahalö moroi ba döla mbou si no mubo’a uli.aefa da’ö, la’arö za bolo wanoka,ena’ö möi wangondrasi yaira.
Börö me’egebua mboto niha-yöu, ba agabölö göi wanoka, lazarazara ira, latua’özitambai.dozi sofeta ba zitambai oi agalau tou, ibözi ira bölödi, ba tefahö khöra zukha, ba la’e’e wa mbagira.Me no ara watelesara, I’ila Taniwaha’ambö wa ato zi no mate niha-yöu, lalau moloi. Da’e mbörö wanahia da’e tefotöi Sawö.
Latohugö wolohi udura miyöu, latunu mbanua, lara’u ba labunu Daniwaha’ambö.Me no möna ira, ba laotanö sa’ae  mbanua yöu, mowanua ira, ba awu’a ösa niha-raya,möi mowanua miyöu ba da’ö
















NDROHUA 3
FONDRAKÖ BONIO NI’OWULUWULU

1.WAÖWAÖ WAMALUA
Nga’ötö Lukhubanua, sotöi Lasobörömbanua, awu’a moroi ba Dalunidanoi, numalö miyöu ba mbanua nifotöi Onozitoli. Aefa ba da’ö ,awu’a zui ia , isawa Luahambonio, ifasindro ba da’ö mbanua nifotöi Bonio. Hewa’ae lönifahatönia ndra talifusönia moroi ba Nidanoi, me ifasindro nomo-hada ba Nonozitoli andrö,ba no iröi sara darunahe (tanö-ba gambölö).
Me larongo ira Balugu  Harefa  ba Balugu Zebua,wa no mamasindro omo ia,ba momöi la’ondrasi  ia.Latörö –tödö khönia wa so gangetula si no lahonogöi ba watalifusöta gamaudu wamasindro omo.aboto-ba-dödö  Lasobörömbanua da’ö, andrö wa lafatunö, ba lalau wangosara,la fasindro darunahe si no itenagö andrö, ba ifalua fefu zinorö/fasumangeta.
Me no aefa da’ö, I’sao’ö  gera’erania Balugu Lasobörömbanua ,imane,”Me no talalaini mböwö si no tafakhoi bazilalö,ba hiza, ato nono alawe satua-barö, ba ato göi nono matua saga’ewo,ha börö wanaögö mböwö börö da’ö da tangaoli mena’ö, tamane:
Bawi walöwa si öfa nga’eu,si no muhonogöi,tafolala ia öfa ngawalö:
1.    Sara,toröi ba watalinga mba’o tehalö ia na mate zatua-baomo,ma na alele zatua-ira’alawe-inamatua.
2.    Sara, tadudu ba danö sogowigowi, te’oguna’ö na alua wa’omusö-dödö ma fa’abu-dödö,ma folau-omo,ma fangai-niha (sumange ndra la’o).
3.    Sara, tabe’e böli gamagama,börö me ia da’e no sa’ae tola tasöndra gamawaö,so guna khö be ne’ö/niowalu.
4.    Sara tö,afu böi falele niha na hulö mböwö lakha, da ta boto rozinia,dua-dua wa tölu alisi,ya’ia da’ö;
a)    Bawi-zo’ono,ba
b)   Bawi-mbanua.
Nitöngöni ba da’ö he’ebua,he’ide’ide, lö tebulö wa laböbö galogo (faoma si nandra ono goholu).
Me no hasara-dödöra,ba labali’ö angetula,nifotöi Fanotou Fondrakö Talu nidanoi.Aefa da’ö, lafa’oli wetarora ba wobarahao,yai’a da’ö:
1.    Balugu Lasoböröbanua zitobali sanuhe;
2.    Bawölaraga Harefa zitobali Tambalina; ba
3.    Lukhuzitölu Zebua Zitobali Fahandrona

Fondrakö fanotou nifaluara ba Mbonio andrö lafotöi Fondrakö Bonio Ni’owuluwulu,nirakö  Zitolu-Tua.Baero da’ö, lahonogöi göi :
1.    Dua nga’eu mbawi ba dua gana’a,mböwö wangowalu;
2.    Tebe’e gö-bongi na so zimate;
3.    Sageu mbawi ni’oguna’ö ba wangötö-bongi;
4.    Lötolalö tehonogöi nola wabanuasa.
5.    Ösi karaza (rawarawa) Mbawa luaha faoma lasöndra ya’ira Sitölu-Tua,
a.    Lasöbörömbanua zangokhögö beo wenumalö  ba Laraga;
b.    Bawölaraga zangokhögö fondröi ba Mbawaluaha;ba
c.    Lökhözitölu zangokhögö fogala,fangefa’ö mbawaluaha;ba
6.    Na so nudu, ba sifaoma ira wangotahögö.
2.ÖSI WONDRAKÖ
1. Bosi
Ba wetaro bakha ba wabanuasa, so mbosiata niha, molo’ö lala wo’amanöita ni falua,iotarai  me so ba dabina, irugi wa’a’iraono,ofeta ba wa’atua,ya’ia da’e:
1)        Bosi si-sara, ya’ia-da’ö, fangarurusi (la’angandröi dabina);
2)        Bosi si-dua,ya’ia-da’ö,fanga’I bowoa (na no tumbu);
3)        Bosi si-tölu,ya’ia-da’ö, famatörö-töi;
4)        Bosi si-öfa, ya’ia-da’ö, famotu;
5)        Bosi si-lima, ya’ia –da’ö, famotu/fangöhözi;
6)        Bosi si-önö, ya’ia-da’ö, famogari(famo’aya gari);
7)         Bosi si-fitu ya’ia-da’ö, fangowalu (fa’atobali satua);
8)        Bosi si-walu ya’ia-da’ö,fa’atobali sanuhe ba mbanua;
9)        Bosi si-siwa ya’ia-da’ö, fa’atobali sanuhe ba nöri;
10)    Bosi si-fulu ya’ia-da’ö, fa’atobali Tuhenöri;
11)    Bosi si-felezara, lö hadöi, börö me sangokhögö bosi da’e ya’ia nga’ötö Zirao si tetaro ba Detehöli ana’a,fangali namania, sotöi Balugu Luowemöna;ba
12)    Bosi si-felendrua,ya’ia da’ö,bosi Ndrundrutanö( no mamalua owasa,no itaru’ö nöri,no’ibago gana’a,no ifatörö-döinia ba wa’abalugu awö döi wo’omonia, ba no itaru’ö gowe).

     2.FANGOWALU
Ba wamalua fangowalu ba laraga ba no lahonogöi  ngawalö nitöngöni (silötolalö mofalua,ba si tebai musawö), awö gofanöwa/waöwaö/lala wamalua.
Nitöngöni
1.    Onomatua zanga’i ono’alawe tobali ngambatö nia;
2.    Talifusö zatua nono’alawe zamatörö böwö wangowalu molo’ö bosiata;
3.    Satua nonomatua zangalui niha sitobali fohutö khö nonomatua nifangowalu;
4.    Tebai fahalö zisara-gana,irugi siwa nga’ötö mitou,
5.    Latuyu zitobali si’o ba wahuhuosa (si’o zoroi tou; ba si’o zisoyomo nifotöi zamatörö);
6.    Ba wamaigi-niha,te’osisi’ö wonga’ötö,fetaro,fonga’eu,ba fa’atuatua ni’onihagö (sinandra) andrö; ba
7.    Bosia halöwö nifalua:
a.    Famagölö yomo ba wamaigi-niha;
b.    Fame’e laeduru (fangandrö ba ziraha-afasi);
c.    Fanunu-manu (folohe ba ziraha-ma’usö);
d.   Femanga mbawi nisila hulu,
e.    Famotu bene’ö (fe’ao ba hilihili-danö, ma fogete –turu);
f.     Folohe bawi walöwa (folohe bawi böwö);ba
g.      Falöwa(fa’atelawu ba danö);ba
8.    Famaola ba nuwu,tola mufalua barö wolohe bawi böwö,na lö mufarahugö,ba wemanga bawi nisila-hulu.
3.FAMAIGI-NIHA
Na no ebuabua nonomatua (17fakhe ma töra) ba monoro-dödö zatuania wamongambatö ya’ia.Ohitö-dödö,ena’ö so ngambatönia, ba so zamatohu nga’ötö.
Lalau mamagölö yomo ba wangalui ono’alawe si tola tobali töla-nosu lakhölöi ba zifasui, la’osisi’ö hewisa wonga’ötö, fetaro ba mbanua, hewisa wonga’eu, ba hewisa wa’atuatua awö  wa’odoma ni’okhögö nono’alawe andrö.Na no lasöndra zifaudu badödöra, ba lafa’ese miföna halöwö nifalua, yai’a da’ö ba wame’e-li. Latuyu samösa zi tobali si’o balala, ba we’amöi fahuhuo. I’ondrasi dalifusö nama nono alawe, nifotöi samatötö,ba huhuo andrö. Na no fatehe ba dödö zatua nono’alawe, ba ifuli möi da’ö khö zamatörö ba wanofu hawa’ara ginötö wamalua fame’e tandra, ma fame’e laeduru famatuasa, nifotöi fangandrö ba ziraha-afasi.
     4.FAME’E LAEDURU
Na no mu’osara’ö-dödö hawa’ara ginötö wame’e laeduru, ba mufalua wa’owulo ba nomo zatua nono’alawe. Ba ginötö da’ö so 5 ngawalö zi lötolalöi’ohe sifamatua, ya’ia da’e:
1.    Sageu mbawi, 4 alisi;
2.    Sara laeduru;
3.    Awö laeduru (firö-sigölö=10 firö,-salawa=20 firö);
4.    Famatörö (firö-sigölö-5 firö,-salawa=10 firö); ba
5.    Afo sambua naha, nilöwösi ba nukha safusi.
Ngenoli halöwö nifalua:
1.    Fame’e afo ba dome (nifalua zowatö);
2.    Fahuhuo zi’o, itunö dani wa’atohaera;
3.    Fama’ema afo soroi zatua zifamatua;
4.    Fama’ema böwö wamatuasa (bawi, laeduru, awö laeduru, ba famatörö);
5.    Fangosara ba wamatö böwö, lahonogöi wetaro gamatöwa (molo’ö bosi, ma nifaba bulu wakhe ndrawa);
6.    Manga; ba
7.    Mangandrö   zamatörö, lö itöitöi döi zinandra (ono alawe ni’onihagö); ha töi nono ndra sifambambatö nitötöi.
Aefa da’ö, möi zui zi’o khö zamatörö ba wanofu hawa’ara mutohugö mbosi halöwö, nifotöi fanunu-manu.

5.FANUNU-MANU
Eluaha wanunu-manu ya’ia da’ö ba wamaduhu’ö famatuasa ba zifalazi-omo, lafatöi la folohe ba ziraha-ma usö. Ba ginötö da’ö, lafahatö dalifusö, banua, uwu ba sitengabö’ö.
Soguna (ni’ohe) ba ngaluo wanunu-manu:
1.        Sambua olöwöta nonombawi (nilöwösi ba mowa), mato 4 tu’e;
2.        Sambua botoboto (sebua) duo sasoso; ba
3.        Sambua löwölöwo nafo.
Ngenoli halöwö nifalua:
1.        Fame’e afo si no mbidi khö dome;
2.        Fangowai, itete fame afo (iramatua ba ira;alawe);
3.        Fama’ema afo soroi nina zifamatua;
4.        Fama’ema bolanafo zifamatua;
5.        Fama’ema golöwöta ;
6.        Fanema’ö golöwöta ( famagobi mbaliwa duo ) ba famaolagö;
7.        Fanaba-li ba wamalua femanga;
8.        Manga;
9.        Fahuhuo;
10.     Fame’e ana’a siwalu (faneu dalinga naya-nuwu),ba ana’a fawu’usa;
11.     Famu’ugö huhuo (niwa’ögö za tua-mbanua zowatö);
a.         Famaduhu’ö wamatuasa;
b.         Fawu’usa-li ba mböwö si no mube’e;ba
c.         Amatohula wame’e böwö;
12. Fangandrö(latötöi döi zi famatua faoma zinandrania);ba
13. La’oroi’ö we’amöi zifamatua wa me’e afo.
Nibe’e ba ginötö wanunu-manu:
1.         Sageu mbawi, 4-6 alisi, (bawi wanunu-manu);
2.         Sageu mbawi,6-8 alisi, (bawi owöliwa);
3.         Sambua golöwöta (nilöwösi ba mowa),onombawi mato 4 tu’e;
4.         Hundranomo:
a.    Sigölö = 2,5 firö; ba
b.    Salawa =5 firö;
5.         Faneu dalinga naya-nuwu=1 siwalu, 10 firö;
6.         Lambae daroma (dane-dane gahakhöwa)molo’ö fahasara-dödö;ba
7.         Ana’a fawu’usa, 2,5-5 firö.

Na no aefa wanunu-manu ,möi zi’o manofu ba zoboto, ba wanofu fa’ebua mböwö,la’ohe nafo,ba la’ohe golöwöta,onombawi mato 4 tu’e.ba wanema’ö sanofu-li, la’asogö göi sageu ndriwora ira soboto.Ba wahuhuosara lafatöni hawa’ebua mböwö fefu,ba lahonogöi ginötö wamalua Femanga  Bawi Nisila-Hulu.
6.FEMANGA BAWI NISILA-HULU
Ni’ohe (soguna) ba da’ö,ya,ia da’e:
1.    Olöwöta (mowa) faoma afo;
2.    Böwö si lö mubu’a;
3.    Bawi famangelama 2 hiye, su’a wakhe-teho 2 hiye, ba fakhe-teho molo’ö tekhe mbosia;
4.    Sageu mbawi nisila-hulu,4-6 alisi;
5.    Sageu mbawi owöliwa, 6-8 alisi; ba
6.    Bawi wangalösi zinema nuwu (molo’ö fahasara-dödö).
Ngenoli halöwö nifalua ba luo da’ö:
1.    Fangowai, itete fame afo;
2.    Famago mbaliwa duo (fanema’ö golöwata);
3.    Fahuhuosa:  
a.    Fangohorigö wame’e böwö;
b.    Fanu’a wakhe-toho (nifalua zatua zawatö);
c.    Fangohogöi ngaluo walöwa itete fanguhugö;
d.   Famalua wamözi aramba (molo’ö ha’ugö ngaluo tö wamalua falöwa, manö wa’oya ngawua li garamba); ba
e.    Fangohogöi inötö wamalua famotu bene’ö
4.    Fanaba-li ba wamalua femanga;
5.    Manga, ba
6.    Mangandrö

7.    FAMOTU  BENE’Ö (FOGETE-TURU, FE’AO BA HILIHILI DANÖ)
Ba ginötö wamalua famotu bene’ö, möi zatua ndra’alawe ngasi zimatua, möi göi zifamatua, ba awönia (mato darua). Lafahatö zatua-mbanua hada ba zifatalifusö ira soboto.
Ni’ohe (soguna):
1.    Sageu mbawi, 4-6 alisi, bawi fame’e (famotu); ba
2.    Afo, sambua löwölöwö.
Ngenoli halöwö nifalua:
1.    Fahuhuo zalawa zowatö (zoboto)
2.    Mangandrö;
3.    Famözi aramba;
4.    Fame’e fotu khö mbene’ö:
1)   Ina/Satua mbanua;
2)   Ina/Talifusö; ba
3)   Umönö sarege;
5.    Fame’e bene’ö, ba fo angenusi;
6.    Fahuhuosa wamaehagö wa no mufotu mbene’ö;
7.    Mangandrö;
8.    Manga; ba
9.    Fondruhö/fangasiwai

8.    FOLOHE BAWI BÖWÖ (FOLOHE BAWI BÖWÖ/FOLOHE SUMANGE BULUGOLAYAMA)
Sara ngaluo föna walöwa, tefalua wolohe bawi böwö aefa laluo  ginötönia.simöi ba da’ö moroi ba ngasi zifamatua.ya’ia da’e:
1.    Sifamatua ba awönia;
2.    Talifusö;
3.    Uwu nono’alawe;ba
4.    Banua (ha iramatua).

Ni’ohe ba ginötö da’ö:
1.  Dua nga’eu mbawi walöwa: si sökhi boto, sifagölö bu (aitö ma’afusi); lö mutaba gi’o, lö saetu/sesokho dalinga, lö safatö nifö, lö safatö/sesokho gahe, lö sesokho nösi dalinga, tebai sobusoyo. laböbö galogo mbawi faoma sinali nindrandra (sinandra) moroi bagoholu ma uli mbou;
2.  Olöwöta dombua mowa, fao duo sambua botoboto, nifotöi suruduo;
3.  Olöwöta (balalae) sigide’ide, molo’ö si no mu’osara’ö, nitandrösaigö khö:
a.    Samatörö (sowatö±tome);
b.    Balö zanuhe;
c.    Talifusö;
d.   Banua;
e.    Satua niha keriso;
f.     Kepala desa;
g.    Ba ono’alawe;
4.  Suruduo sataha, 8 hiye;
5.  Sambua löwölöwö nafo (sebua) ba dombua mbola nafo; ba
6.  Afo nilöwösi khö zaboto, uwu,talifusö, sanuhe, mbanua, samatörö, kepala desa, satua niha keriso, ba ono’alawe.
Nitöngöni bawamo’ösi olöwöta:
1.    Tebai labe’e: lela, beto, töla gi’o, atemba’e, ate so’awökhu, bua si lö tawö,ba simbi sasila/safatö;
2.    Silötolalö labe’e ate sagörö, bo, tödö tambai atewali’a (laheta saraö), bua si fao tawö, nifakoe (nagole mbeto nikhökhö, nifaruka do), simbi (4-6 rozi guli/ 2-3 dambai), uli dangidangi (söri) 4-6 rozi, osu 4-8 rozi, goligoli 4-6 rozi. Labologö dawö wali’a.
3.    Fama’anö balöwölöwö;
a.  Tou sibai: nifakoe;
b.  Itete yawa nia: goligoli, osu, uli sanau (söri), simbi, alakhaö, ate ba gamaudu mbawa zimbi, bo, tödö, bua, ba atewali’a (zamalugö);
c.   Famöbö lalae: nifelu (turatura na lö keleyömö, ma uli hakhi lawayö nitali),
d.  Famöbö mowa ha samuza mufali’ö, lafelu badete, anau zambua-mbalö): ba
e.  Lalöwösi ba nukha safusi, lafaogö mbotoboto duo sasoso.
Ngenoli halöwö nifalua:
1.  Tohare dome (lalau mbölihae fao famoli faritia balala);
2.  Latema’ö dome faoma famoli aramba, göndra, ba faritia;
3.  Na no larugi golayama, laföfögö nahiara, föna so mbawi furinia ndra satua-mbanua folohe bawi ba gambölöra so zifamatua ( ba awönia);
4.  Ibörögö wahuhuosa salawa dome (so’ö yomo andrö, balugu......);
5.  Latema-li (sowatö): so;
6.  Lafalua hoho gotola sifao hendrihendri (tome/sowatö);
7.  Larugi yomo, latohugö:
a.    Fangowai;
b.    Fame’e afo; ba
c.    Fanou’ö olöwöta;
8.  Fahuhuosa:   
a.    Famaigi mbawi;
b.    Fonönö mbawi;
c.    Fangalösö mbu mbawi;
d.   Famatefa bagi afore;
e.    Famahe mbawi; ba
f.     Tabo mbawi (na bosi 9-12 labe’e 4 figa dahö inönö tuo sasoso),
9.  Manga (lafosimbi ndriwo dome);ba
10.  Huhuo fangasiwai
(fatua lö mofanö we’amöi ba wolohe mbawi böwö,mufalua wangandrö, ba mube’e gö mbawi si dua rozi andrö).

9.         FALöWA (FA’ATELAWU BA DANö)
Fatua lö mofanö we’amöi ba walöwa ba mufalua wangandrö.
Ni’ohe ba ginötö da’ö:
1.   Bolanafo niha (mbambatö);
2.   Bolanafo zangowalu (helu);
3.   Bolanafo nuwu;
4.   Bolanafo dalifusö;
5.   Bolanafo banua;
6.   Bolanafo zamatöro (dombua);
7.   Bolanafo zalawa; ba
8.   Bolanafo Zatua Niha Keriso.
Nihenaigö niohe;
1.        Ana’a fara’usa-tanga (sara balaki= 20 firö khö nina);
2.        Ngona mböwö (tandrombu); ba
3.        Haohao tanöbö’ö:
a.       Fanika gera’era-mböwö, bosi si-8=3,5 firö; bosi si-9 miyawa=5 firö, (no te’u’u ba da’ö wanaba bulunohi, famatöfa, bafangerai);
b.      Famaso, 2 firö (satua niha keriso zanema da’e);
c.       Folu’I, ( 2,5 firö uwuzanema da’e); ba
d.      Ngona mböwö sambua firö.

Ngenoli halöwö nifalua
Ba ginötö iada’e, baero ngenoli halöwö hada, ba tefalua göi halöwö nifalua Zamatörö (pemerintah) ya’ia nifotöi Pencatatan Sipil, ba simanö göi halöwö  wamahowu’ö farongasa molo’ö agama
1. Tohare dome (lalau mböli hae balala,fao famözi faritia);
2. Latema’ ö dome faoma famözi aramba, gondra, faritia;
3. Labe’e nafo dome;
4. Manunö ba mangandrö;
5. Fangowai itete fame afo (ira matua/ira alawe);
6. Fama’ema bola nafo;
a.       Ina zangowalu (khö bambatönia);
b.      Sangowalu (bolanafo numönö) khö nina-matua nia;
c.       Uwu;
d.      Talifusö;
e.       Banua;
f.        Samatörö/ si’o;
g.       Kepala desa; ba
h.      Satua niha keriso;
(ba ginötö da’e tola mufalua Pencatatan Sipil ba Famahowu’ö Farongasa)
7.      Fama’ema so’imböwö:
1.      Famaehagö;
2.      Fanema’ö;
3.      famangona’ö tahö; ba
4.      Fanema’ö dahö;
8.      Manga;
9.      Fanika gere’era mböwö;
10.  Fangandrö (uwu/talifusö);
11.  Fame-tou Bene’ö (ni’owalu),na no aefa mufalua wangandrö yomo;
12.  Famatörö töi Ni’owalu, itete fanguhugö;
13.  Fanou’ö ba danga Zatua Zangowalu;
14.  Fanema’ö Ni’owalu;
15.  Fangandrö fangasiwai;
16.  Möi Zangowalu mondra’u-tanga; ba
17.  la’onoro Ni’owalo.

10.FAME’E –GÕ (FOLOHE MBAYAMBAYA WAKHE)
Na no aefa walöwa, ba möi la’ohe gö ba nomo zi no mangowalu. Tola göi mu’osara’ö-dödö, lafalua wamazuzugö fame’e-gö andrö.
1.      Inötö wamalua: 2-4 bongi furi walöwa;
2.      Dua ngawalö ;
1)      Fame’e-gö sigölötö; ba
2)      Fame’e-gö sifao Fanahö-dödö;
3.      Simöi molohe gö;
1)      Ina ni’owalu (ma isalahini ia umönönia sia’a);
2)      Kala’edo nina ni’owalu;
3)      Satua zame’e-gö  ngasi ndramatua; ba
4)      Awö-fao;
4.      Ni’ohe;
1)    Bolanafo nina ni’owalu;
2)    Olöwöta;
a)     Sambua wiga wakhe (figa so’osu), lafo’ösi mbayambaya wakhe nifangamöi;
b)    Ono mbawi, 4 tu’e – 2 alisi (simane olöwöta sito’ölö ); ba
c)     Löwölöwö mbawi, lafaogö wöfö nonombawi, ni löwösi ba mowa, 6-8 rozi uli nösinia, lö fao galakhaö;
3)    Kue ma Roti;
5.      Sanema’ötome;
1)      Satua zangowalu;
2)      Satua mbanua;
3)      Sanuhe;ba
4)      Talifusö sahatö;
6.      Ngenoli halöwö nifalua;
1)  Mamidi afo(fanema’ö dome);
2)  Fahuhuo zatua za me’e-gö (ira matua);
3)  Fama’ema’ö ni’ohe;
4)  Huhuo fanema’ö (satua mbanua, iramatua);
5)  Famaolagö afo ;ba
6)  Famemanga ni’owalu ba sangowalu;
a)       Ina ni’owalu: ilölökhi wame’e-gö ndraononia;
b)      Satua tanö bö’ö; ba
c)       Ngambatö.
7.      Huhuo Fanaba-li:
a)      Nitöngöni ba warikhi ba
b)      Nifesu ba darutaru nawu,
8.      Manga;
9.      Fahuhuosa
Imane satua dome;
¾    Manari zumbila, manari moyo
¾    Tindratindra tou zalo, ma’ifu tö, ono naho.
1)      Fangalösö mbu,10-20 firö;
2)      Satua zame’egö, 5-10 firö;
3)      Satua nituturu, mato datölu,10 firö samösa ;ba
4)      Awö-fao (nirahugö), 10 firö;
10.  Mangandrö;
11.  Huhuo fangasiwai
1)    Lahonogoi ginötö wamalua femanga-gahe,ba hadia zinangea mu’ohe ba da’ ö;ba
2)    Lafaogö ni’odöra ba lalöwösi wiga (nahagö ni’ohe no mege).
11.FEMANGA-GAHE
Na no aefa wame’e-gö, ba mufalua wemanga–gahe. Na no mufazuzugö mege ia, ba murahugö wamalua sidombua töi andrö ba wemanga-gahe.
1.      Inötö wamalua; 2-4 bongi aefa wame,’e-gö;
2.      Simbi;  
a.       Sangowalu faoma ni’owalu;
b.      Ina zangowalu, umönö sia’a(sanalahini);
c.       Ono’alawe mato dalima niha; ba
d.      Awö zangowalu;
3.      Niohe :
a.       Olöwöta (mowa),4 tu’e ma töra ;
b.      Tuo sasoso sambua botoboto;
c.       Afo nibe’e ba mbola nafo ni’owalu (si no mu’ehao);
d.      Afo si no mubu’u (mato 20 rozi);ba
e.       Roko zangowalu;
4.      Nihönagö ni’ohe;
a.    Fanefe-idanö,10 firö; ba
b.    Bulu zinizini, (sotangatanga);
5.      Ngenoli halöwö nifalua;
a.       Fabidi afo;
b.      Fama’ema bolanafo awö golöwöta;
c.       Huhuo fanema’ö;
d.      Fama’emaö (ahe mbawi ni unagö/faha) khö ni’owalu ba sangowalu;
e.       Fahuhuo;
f.        Manga (lafodiwo nina zangowalu),
g.       Mangandrö, itete fanefe-idanö (nifalua Zamatörö itete satua ni’owalu);
h.      Fama’ema tanömö gurifö (mbawi,manu),ba na so mbuala si no toröi awö nukha si lö mufaogö;ba
i.         Huhuo fangasiwai.
Baero da’ö, tola göi lafotöi halöwö nifalua andrö, Famuli-Nukha, ha ma’ifu gonönöta.
Ni’ohe bada’ö;
1.      Bawi sageu, mato sazilo;
2.      Fombaya ndra’I mbowoa, 10 firö (lö fanunu-lahe gana’a, awai so da’ ö na no mufalua wanahö-tödö);ba
3.       Fefu döi töi ni’ohe ba wemanga-gahe.
Baero danömö gurifö, labe’e göi ndraga khö ni’owalu, ba sara mbelewa.Tola göi nisalahini ba gefe, 5 firö.
12.BÕWÕ MOLO’Õ BOSI
1. Bosi si-fitu moböli
a.    Boto-döla-mböwö(mböli niha);
1)      Sara balaki =20 firö;
2)      Dua ziwalu =20 firö;ba
3)      Sara zese = 5 firö;
b.    Aya-nina : sara siwalu = 10 firö;
c.    Aya-niwa/talifusö; sara ziwalu=10 firö;
d.   Aya-gawe : sara siwalu = 10 firö;
e.    Huwa-gawe: tambali siwalu= 5 firö;
f.     Famatörö: tambali siwalu = 5 firö;
g.    Si’o: tambali siwalu=5 firö;
h.    Aya-mbanua; sara siwalu = 10 firö;
i.      Famatörö zalawa: tambali siwalu= 5 firö;
j.      Fanika-gera’era-mböwö: 10 saga=1/4 siwalu=2,5 firö (sarigi )
k.    Aya-nuwu: sara siwalu =10 firö;
l.      Fakhe-toho: sara ngaso’e = 15 yöu =1/4 siwalu =2,5 firö(30 lauru);ba
m.  Bawi-walöwa =2 nga’eu =20 firö
n.    Fanunu-lahe-gana’a                        1 balaki = 20 firö

Angorudua = 140 firö

b. Böwö lakha
1.      Lakha yomo ( talifusö wo’omonia  zanga’i ya’ia);
Sinema nama ndra’alawe (farahu dalifusö)
1)      1 siwalu=10 firö (famali’ö tome);ba
2)      Bawi=4 alisi= 10 firö.
Sinema mbanua ndramatua : mbawi famaböbö= 4 alisi= 10 firö;ba
2.    Solau lakha ( iramatau mbanua bö’ö zanga’i ya’ia);
1)        Bawi-lakha = 4 alisi = 10 firö;
2)        Böwö-lakha = 1 siwalu =10 firö;
3)        Böwö khö dalifusö wo’omo siföföna= 10 firö;
4)        Howu howu zalakha= 20 firö;
5)        Famalali-nga’eu = 20 firö;
6)        Famatörö ( salawa) =  ¼ siwalu = 2,5 firö) ; ba
7)        Fangombakha khö nuwu = 10 firö.

Angorodua = 82,5 firö.
2. Bosi si-walu moböli
a.    Bolo mböwö:                      2 balaki =40 firö;
                                                            2 siwalu =20 firö;
                                                            1 zese =5 firö;
b.    Aya-nina:                                        1 balaki = 20 firö;
c.    Aya-niwa/talifusö:              1 balaki = 20 firö;
d.   Aya-gawe                           1 balaki = 20 firö;
e.    Huwa-gawe:                                   1 siwalu = 10 firö;
f.     Famatörö:                           1 siwalu= 10 firö;
g.    Si’o:                                    ½ siwalu =5 firö;
h.    Aya-mbanua :                     1 balaki = 20 firö;
i.      Famatörö zalawa;               ½ siwalu = 5 firö;
j.      Fanika gera’era-mböwö:                 3/8 siwalu = 3,75 firö (15 saga);
k.    Aya-nuwu:                                      1 balaki = 20 firö;
l.      Fakhe-toho                                     2 so’e = ½ siwalu = 5 firö (30 lauru);
m.  Bawi-walöwa                     2 nga’eu = 30 firö; ba
n.    Famunu-lahe-gana’a           1 balaki = 20 firö.

Angorudua= 253,75 firö
3.    Bosi si-siwa moböli(bosi Duhenöri)
a.    Boto-döla-mböwö:                         3 balaki =60 firö; ba
3 siwalu= 30 firö;
b.    Aya-nina:                                                    1 balaki =20 firö;ba
                                                            1 siwalu =10 firö;
c.    Aya-niwa/talifusö:                          1 balaki = 20 firö; ba
                                                            1 siwalu =10 firö;
d.   Aya-gawe:                                      1 balaki = 20 firö;ba
                                                            1 siwalu = 10 firö;
e.    Huwa-gawe                                                1 balaki = 20 firö;
f.     Famatörö:                                       1 siwalu = 10 firö;
g.    Si’o:                                                1 siwalu =10 firö;
h.    Aya-mbanua:                                              1 balaki= 20 firö;ba
                                                            1 siwalu = 10 firö;
i.      Fanika-gera’era-mböwö:                 tambali siwalu= 5 firö;
j.      Famatörö-zalawa:                           1 siwalu = 10 firö;
k.    Aya-nuwu :                                                 1 balaki = 20 firö; ba
                                                            1 siwalu = 10 firö;
l.      Fakhe-toho:                                                4 ngaso’e = 10 firö(60 lauru);
m.  Bawi-walöwa:                                2 nga’eu= 40 firö;ba
n.    Famunu-lahe-gana’a:                      1 balaki= 20 firö.
Angorudua=                                               345 firö.

4.    Bosi si-fulu ( bosi nga’tö Zamönö Tuhabadanö Zebua)
a.       Boto-döla-mböwö:                              4 balaki = 80 firö;
4 siwalu =40 firö;ba
4 zese =5 firö;
b.      Aya-nina:                                            1 balaki =20 firö;
                                                                    1 siwalu = 10 firö; ba
                                                                    1 zese = 5 firö;
c.       Aya-niwa/talifusö:                  1 balaki= 20 firö;
                                                            1 siwalu = 10 firö; ba
                                                            1 zese =5 firö;
d.      Aya-gawe:                                           1 balaki = 20 firö
                                                            1 siwalu = 10 firö; ba
                                                            1 zese 5 firö;
e.       Huwa-gawe:                                        1 balaki =20 firö;
                                                            1 siwalu = 10 firö;ba
                                                            1 zese =5 firö;
f.       Famatörö;                                            1 balaki = 20 firö;
g.      Si’o:                                                     1 balaki = 20 firö;
h.      Aya-mbanua:                                       1 balaki = 20 firö;
                                                            1 siwofu =10 firö;ba
                                                            1 zese = 5firö;
i.        Famatörö-zalawa:                    1 balaki= 20 firö;
j.        Fanika-gera’era-mböwö:                     1 siwalu =10 firö;
k.      Aya-nuwu:                                          1 balaki =20 firö;
                                                            1 siwalu = 10 firö;ba
                                                            1 zese = 5 firö;
l.        Fakhe-toho:                                         6 ngaso’e = 15 firö(90 lauru);
m.       Bawi-walöwa:                                      3 nga’eu = 60 firö(2 geu ba zo’ono, sageu ba mbanua); ba
n.         Famunu-lahe-gana’a                             1 balaki =20 firö;
1 siwalu =10 firö;ba
1 zese = 5 firö.
Angorudua =                                            530 firö.

5.    Bosi si-felendrua (bosi nga’ötö Zamönö Ba’uwadanö Harefa)
a.          Boto-döla-mböwö:                              6 balaki = 120 firö;
                                                              6 siwalu= 60 firö;ba
                                                              6 zese = 10 firö;
b.      Aya-nina:                                              2 balaki =40 firö;
                                                              2 siwalu= 20 firö;ba
                                                              2 zese= 10 firö;
c.       Aya-niwa/talifusö:                                2 balaki = 40 firö;
                                                              2 siwalu = 20 firö;ba
                                                              2 zese = 10 firö;
d.      Aya-gawe:                                            2 balaki = 40 firö;
                                                              2 siwalu= 20 firö; ba
                                                              2 zese = 10 firö;
e.       Huwa-gawe:                                         2 balaki =40 firö;
                                                              2 siwalu =20 firö;ba
                                                              2 zese = 10 firö;
f.       Famatörö;                                             1 balaki = 20 firö;ba
                                                              1 siwalu = 10 firö;
g.      So si’o:                                                  1 balaki = 20 firö;
h.      Aya-mbanua:                                        2 balaki =40 firö;
                                                              2 siwalu =20 firö;
                                                              2 zese   = 10 firö;
i.        Famatörö-zalawa:                                 1 balaki =20 firö; ba
                                                  1 siwalu =20 firö;
j.        Fanika-gera’era-mböwö:                       1 balaki= 20 firö;
k.      Aya-nuwu:                                            2 balaki =40 firö;
                                                              2 siwalu = 20 firö;ba
                                                              2 zese = 10 firö;
l.        Fakhe-toho;                                          8 ngaso’e= 20 firö(121 lauru ulitö);
m.       Bawi-walöwa                                       4 nga’eu = 80 firö(3 nga’eu ba zo’ono,sageu ba mbanua);
n.         Famunu-lahe-gana’a:                            2 balaki = 40 firö;
2 siwalu = 20 firö; ba
2 zese = 10 firö.
Angorudua =                                  900 firö.
Nitöngöni;              1 balaki =20 firö=2 wa sazilo = 2 x 6 alisi
                                            1 siwalu = 10 firö = 4 alisi
                                            1 zese = ½ siwalu firö 5
                      (Lö akore na’itörö sino, ba lö tedou na itörö teu).

6.    Onönöta
Baero mböwö si no muhonogöi andrö (molo’ö bosi), no igölö göi, tola möi tome ndra talifusö ni’owalu ( ama, ina, talifusö, awö wo’omora), ba uwu,khö zangowalu. Ba zimanö lötolalölafodiwo ira, tefahö zageu mbawi, ba tola göi lafo’orifitö, nofotei lala-ndriwo.
Lala-ndriwo sinangea khöra andre ( sageu samösa ),tola tesalahini ba gefe (5 firö, 10 firö, 15 firö, ma 20 firö ).Tola göi mufalua wamazuzugö, nifotöi fanuzu-dome, tesalahini ba gefe (10 firö, 15 firö,ma 20 firö). Fefu zimane da’e lafotöi böwö wabanuasa, ma böwö wa’örisa.
Na tenga sisambua banua/öri ira,ba monönö mböwö andrö,
a.       Balaki, lö tebulö balaki;
b.      Siwalu, tobali balaki; ba
c.       Sese, tobali siwalu (böwö ba zisara-idanö).
Baero da’ö,so nasa gonönöta mböwö, ya’ia da’ö
a.       Hundra-nomo                     =5 firö;
b.      Fanga’i-laeduru                   =10 firö;
c.       Fondruyu-gera’era              =10 firö;
d.      Famaigi-bawi                      =5-10 firö ;ba
e.       Fondra’u-danga                  =10-20 firö.
Nitöngöni:  na so wahasara-dödö börö wa’omasi ma börö wa’alö’ö, ba tola mufalua  nifotöi famanaere-lauru (tewuwu wa’ebua mböwö).

13.OGAUTA
Na so zi lö molo’ö goigoi si no murakö andrö fefu, ba lafatörö khönia gogauta,ba tehonogöi wo’ömö silötolalö ibu’a (bawi ma kefe) molo’ö atö’atö da’e (2/3 moroi ba zi no muhonogöi ba mbe’elö mböwö).
1.      4 tu’e                               = 2,5 firö,ibu’a 2/3 x 2,5 firö=1,66 firö
2.      2 alisi                               = 5 firö, ibu’a 2/3 x 2,5 firö = 3,33 firö
3.      4 alisi                               = 10 firö, ibu’a 2/3 x 10 firö=6,66 firö; ba
4.      8 alisi                               = 20 firö,ibu’a 2/3 x 20 firö= 13,33 firö.
Ogauta andre lagönaisi niha samalua asalaö,simane fanagö,fohorö, famunu niha, ba tanöbö’ö niha.
1.        1 balaki               =20 firö= 2/3 x 20 firö            =13,33 firö;
2.        1 siwalu              =10 firö=6,66 firö;                 
3.        1 sese                  =5 firö= 3,33 firö; ba
4.        ½ sese                 =2,5 firö=1,66 firö.

1.      Fanagö       
a.       managö bulugowi
1)      3 laharö siwalu = 3 bua geu ana’a sawuyu = 6,66 firö=0,22 rufia firö; ba
2)      Na lö I’akui = 6 laharö siwalu = 0,44 firö,
Inönö hörö-zinöngö = 1 fa’elo(manu sihene)=0,33 firö(4 hua).
b.      Managö gowi
1.      La’ila ia me inötö wanagönia ba nowi= 6 laharö siwalu=0,44 firö ba
2.      Na mamadaö ia = 12 laharö siwalu = 0.88 firö,
Inönö hörö-zinöngö = 1 onombawi(4 tu’e)= 1,65 firö(20 hua).
c.       Managö gae
1.      No la’ila ia me itagö = ½ siwalu = 3 firö;ba
2.      Na mamadaö ira = ½ laharö siwalu = 3,33 firö,
Inönö hörö-Zinöngö = 1 onombawi (4 tu’e)=1,66 firö(20 hua).
d.      Managö manu
1.      Lö mamadaö ia = 1/2 siwalu = 3.33 firö; ba
2.      Mamadaö ia = 1 siwalu = 6,66 firö,
Inönö hörö-Zinöngö = 1 onombawi(4 tu’e) = 1,66 firö.
La’andrö göi moroi khö zangadu,nifotöi Tunöfö = 1 onombawi (4 tu’e) = 1,66 firö.
e.       Managö fakhe
1)      Itagö ba nahia si lö sanaro = ½ siwalu = 3,33 firö,
Na mamadaö ia: tunöfö (ba niha si so ba da’ö)= 1 onombawi (4 tu’e) = 1,66 firö ikhumbalatu (khö zalawa) = 10 saga siwalu = 1,66 firö
Hörö-zinöngö = 10 saga siwalu = 1,66 firö
2)      Itagö ba nose/lou/halasa = 1 siwalu = 6,66 firö
Tunöfö = 2 alisi = 3,33firö
Ikhu-mbalatu (khö-zalawa)= 1,66 firö (10 saga siwalu)
Famariwa=10 saga siwalu = 1,66 firö
Hörö-Zinöngö = 10 saga siwalu, 1,66firö
Fefu wakhe nitagönia (si so) lötolalö ifuli.
3)      Fo’omo ni’anagöi = fanunö= 4 tu’e= 1,66 firö.
f.       Managö banio.
1.      Folewa gahe-nohi =1 siwalu=6,66 firö;
2.      Böli mbanio =1/2 siwalu = 3,33 firö
3.      Tunöfö=2 alisi=3,33 firö;
4.      Ikhu-mbalatu= ½ siwalu = 3,33 firö;
5.      Famariwa = ½ siwalu = 3,33 firö;
6.      Fangehao börö = ½ siwalu = 3,33 firö;ba
7.      Hörö-Zinöngö = ½ siwalu = 3,33 firö.
Fo’omo ni’anagöi fanunö = 4 tu’e =1,66 firö.
g.      Managö bawi
1)       ogauta = 1 siwalu =6,66 firö;ba
                     1 sese = 3,33 firö;
2)      Fangali bawi = 1 balaki = 13,33 firö;
3)      Tunöfö= 4 alisi = 6,6 firö;
4)      Famariwa-lahe = 1 siwalu = 6,66 firö;
5)      Ikhu-mbalatu =1/2 siwalu =3,33 firö;ba
6)      Hörö-Zinöngö = 1 siwalu = 3,33 firö
Fo’omo ni’anagöi = fanunö=4 alisi =6,66 firö
h.      Managö ana’a
1.        Tenga banaha wangirö ana’a itagö;
a.    Ogauta= 3 siwalu = 20 firö; ba
                     3 sese = 10 firö;
b.    Tunöfö = 4 alisi = 6,66 firö;
c.    Ikhu-mbalatu= 1 siwalu =6,66 firö;
d.   Famariwa=1 siwalu =6,66 firö;
e.    Hörö-Zinöngö= 1 siwalu = 6,66 firö;
Fefu gana’a nitagö nia lötolalöifuli:
2.        Ba dawöla/dokosa itagö (lafotöi samoto-omo);
a)    Ogauta:              1 balaki = 13,33 firö;
                                 1 siwalu = 20 firö;
                                 1 zese = 10 firö;ba
                                 Bawi=4 alisi =6,66 firö
b)   Tunöfö = 4 alisi = 6,66 firö;
c)    Ikhu-mbalatu = 1 siwalu = 6,66 firö;
d)   Famariwa = 1 siwalu = 6,66 firö;
e)    Hörö-Zinöngö = 1 siwalu = 6+6 firö;
f)    Famokai omo :               1 siwalu  =6,66 firö
                                             1 zese  = 3,33 firö; ba
                                             4 alisi  = 6,66 firö.
Fo’omo ni’anagöi:                   1 siwalu = 6,66 firö;ba
                                             4 alisi = 6,66 firö
Na mamadaö ia , ba lafatörö khönia wanöröi,lafanörö ia fasui mbanua, ba latawi ba mbaginia fefu zinagönia; tobali famago-mbawa zanagö andrö.
i.        Fangosiwawöi ba fohoröni ira alawe
1.      Mogete-turu ndra’alawe= lataba duru; maibu’a gogauta = 1 siwalu =6,66 firö,ba tunöfö= 4 tu’e =1,66 firö;fanunö = 1,66 firö;
2.      Molau mökö-ikhu= lataba nikhu ;ma ibu’a gogauta 1 siwalu = 6,66 firö,ba tunöfö= 2 alisi =3,33 firö;fanunö=2 alisi = 3,33 firö;
3.      Falele = lasaka mbewe; ma ibu’a:   
a) ogauta =   1 siwalu = 6,66 firö;ba    
                     2 alisi = 3,33 firö;
b)Tunöfö =  2 alisi = 3,33 firö;ba
c)Hörö-Zinöngö = siwalu=3,33 firö;
   fanunö = 2 alisi = 3,33 firö
4.      Manölaisi simondri
a)      I’oroi tanö=föna zimondri = takoe hörö;ma ibu’a;
(a)    Ogauta= 1 siwalu = 6,66 firö;
                     2 alisi = 3,33 firö;ba
(b)   Hörö-Zinöngö = 2 alisi =3,33 firö;
b)      I’oroi tanö-furi zi mondri:         1 siwalu =6,66 firö; ba
                                                   Hörö-zinöngö= 4 tu’e = 1,66 firö;
Fanunö=4 tu’e= 1,66 firö.
5.      Mondra’ui susu ndra’alawe la’ewa mbölökha, ma ibu’a:
a)     Ogauta                           = 1 siwalu = 6,66 firö;
                                                   4 alisi =6,66 firö;
b)     Tunöfö                           = 2 alisi = 3,33 firö; ba  
c)      Hörö-Zinöngö                = 2 alisi = 3,33 firö;
Fanunö= 2 alisi = 3,33 firö.
6.      Mondra’u ba’ewawö ira’alawe = labunu; ma i bu’a höli döla mbagi
a)      Ogauta               = 3 siwalu= 20 firö;
                                       3 zese = 10 firö; ba
                                       4 alisi = 6,66 firö.
b)      Ikhu-mbalatu     = 1 siwalu =6,66 firö;
c)      Famariwa =1 siwalu = 6,66firö; ba
d)     Hörö-Zinöngö                = ½ siwalu =3,335 firö
Fanunö = ½ siwalu = 3,33 firö; ba
                  2 alisi       = 3,33 firö
7.      Mohorö ( Mangabeto) = labunu ma’adarua, ma ibu’a:
a)    Höli-dölambagi):            12 siwalu = 80 firö;
                                            12 zese     = 40 firö
b)   Tunöfa                            = 4 alisi    = 6,66 firö
c)    Ikhu-mbalatu         = 1 siwalu= 6,66firö;
d)   Famariwa               = 1 siwalu=6,66firö;
e)    Saita-ndrange         = 1 siwalu= 6,66 firö;
                                    4 alisi = 6,66 firö;
f)    Folewa nöu zato    = 1 siwalu=6,66 firö;
                                 4 alisi = 6,66 firö;
g)   Sinema nuwu         = 1 siwalu=6,66 firö;
                               1 zese=3,33 firö; ba
                               4 alisi = 6,66 firö;
Ama ndra’alawe
Fanunö= 1 siwalu = 6,66 firö;
Bawi=zekhe = 4 alisi =6,66 firö; ba
Fatahisa nuwu = 1 siwalu =6,66 firö.
Zosizosi( na no latufa ndramatua) = 4 tu’e- 4 alisi (=1,66-6,66 firö),
(molo’ö horö nifobahulu ya’ia).
Na tebai ia wamu’a fo’ömö andrö,ba itabusi ia salawa, ibali’ö HÖLITÖ-GANA’A, ma sawuyu nia ndramatua da’ö, tola ifangowalu, ba nga’ötö nia dania tobali sawuyu/sohalöwö khö zalawania sanabusi ya’ia andrö.
j.        Fabago
1)      Mango’aya faoma fatambai, lafotöi simabu-tuo;
Fo’ömö= föfö-gönia tuo=1 hiye ni’owuru = 2 kg = 0,82 firö.na’abölö wabagosa, tola mendrua ma medöla wa’ebua da’ö wo’ömö nia.
2)      Fasöndra , lö mesokho;
a.       Fanikha folomö = ½ siwalu = 3,33 firö;ba
b.      Horö-Zinöngö = 4 tu’e = 1,66 firö;
3)      Fasöndra, mesokho;
a.       Daludatu zokho= 1 siwalu = 5,66 firö;
                              1 zese = 3,33 firö;
b.      Hörö-Zinöngö = 2 alisi = 3,33 firö;
Nafalimbe’e ia wamu’a, ba lafalua khönia wamalalawa-ahe,itehe khö nibezi nia,ilau mbalönia; irege simane si no ifalua khö nibözinia.
4)      Mamunu niha = labunu= lahöndrögö mbumbu-nomo, (fefu zi sambua omo labunu) = laewa mbagi.
Ya’ra solau-balö wamunu andre, lafotöi si falau-horö. na lafazuzugö da’ö, balö tola lö ibu’a mböwö wamunu-niha.
a.       Höli-döla mbagi= 1 balaki =13,33 firö;
                              12 siwalu = 80 firö;
                              12 zese = 40 firö;ba
                              8 alisi = 13,33 firö;
b.      Böli nuwu-dödö = 3 siwalu = 20 firö; ba
                              3 zese = 10 firö;
c.       Böli nono-hörö= 1 siwalu = 6,66 firö; ba
                              1 zese = 3,33 firö;
d.      Ko’oko’o-danö= 1 siwalu = 6,66 firö; ba
                              1 zese = 3,33 firö;
e.       Hasi  = 1 siwalu = 6,66 firö;ba
                            1 zese = 3,33 firö;
f.       Folosi dawa-hörö (ama+ina) = 3 siwalu = 20 firö;ba
                                                   3 zese = 10 fir10;
g.      Folosi dawa-hörö dalifusö 10= 2 alisi = 13,3 firö; ba
                                                   2 zese = 6,6 fiö;
h.      Folosi dawa-hörö mbanua = 1 siwalu = 6,66 firö;
                                                   1 zese = 3,33 firö; ba
                                                   4 alisi = 6,66 firö;

i.        Wandriwandri nuwu= 1 siwalu = 6,66firö;
                              1 zese= 3,33 firö; ba
                              4 alisi = 6,66 firö;
j.        Ikhu-mbalatu = 1 siwalu = 6,66 firö;
k.      Famariwa = 1 siwalu = 6,66 firö;
l.        Saita-ndrange = 1 siwalu = 6,66 firö;ba
                            4 alisi = 6,66 firö;
m.    Hörö-Zinöngö= 1 siwalu= 6,66 firö; ba
                            4 alisi = 6,66 firö;
Fanunö =1 siwalu = 6,66 firö; ba
                 4 alisi = 6,66 firö.


14.FANARU’Ö OMO
1.      fanaru omo                          = 15 firö;
2.      fano omo                             = 15 firö;ba
3.      famaheu omo                       = 60 firö;




15.              FANARU’Ö BANUA
1.      Folowi hili                          =        1 siwalu           =10 firö;
                                              1 zese           = 5 firö; ba
                                              Bawi            = 10 firö;
2.      Fananö sila’uma                  = 1 siwalu      = 10 firö;
                                              1 zese           = 5 firö; ba
                                              Bawi            = 10 firö;
3.      Famatörö töi mbanua          = 1 siwalu      = 10 firö;
                                              1 zese           = 5 firö;ba
                                              Bawi            = 10 firö;
4.      Folowi lala banidanö          = 1 siwalu      = 10 firö;
                                            1 zese             = 5 firö; ba
                                            bawi               = 10 firö;
5.      Ömö zanuhe;
a.       Ngöngö/famaigi-dödö  =bawi             =10 firö;
b.      Fanufa döla högö         =3 siwalu       = 30 firö;
                                        3 zese           = 15 firö; ba
                                        Bawi            = 10 firö;
c.       Fangandrö saohagölö   = 1 siwalu      = 10 firö; ba
                                        1 zese           = 5 firö;
d.      Famariwa                      = bawi            = 10 firö;
e.       Fanou’ö ba danga huku(afore ba lauru)= 1 siwalu = 10 firö;
                                      1 zese             = 5 firö;ba
                                      Bawi              = 5 firö;
6.      Omo dambalina;
Fama’oli döla högö niha = 10 firö (sageu mbawi);
7.      Omo wahandrona;
Fondrakö            = bawi sageu      = 10 firö
8.      Famoluoni mbanua             = 10 fir10;
9.      Fanotou fondrakö               = bawi sageu  = 10 firö;ba
10.  Fangona = 1 siwalu = 10 firö; ba
                         Bawi           = 10 firö;
11.  Fangandrö saohagölö khö mbanua niröi;
1 siwalu     = 10 firö;
1 sese         = 5 firö;ba
Bawi          = 10 firö;
12.  Famuli wiga-gö  = 1 siwalu  = 10 firö; ba
                           Bawi          = 10 firö;
13.  Fanotou fondrakö               = bawi            = 10 firö.


16.         HUHUO BA MBÖLI-NIHA (HOHO MBÖWÖ)
1.      Hiza mege me tefatö mbosi böli-niha, yawa ba Detehöliana’a, yaia mbalugu Leo mewöna, me ihalö Zilewenazarata, ono Mbalugu Ndrundru tanö ba lölöholi’ana’a (donga Mbarasi saota; da’ö zi-felendrua bosia, ni’angerai’ö talinga-wandru siholahola. Yawa barö go safi, me itunu zi-felendrua ta’ata’a. Ba böli Mbalugu Sirao Alizuzu Zihönö, Ali zuzu Zoya, ba Detehöli ana’a,da’ö zifulu bosia.
2.      Ya’ia mbalugu Ba uwa danö sifalalawa raya badalu Nidanoi, da’ö zi-felendrua bosia, 6 mbalaki, 6 ziwalu, ba 6 zese. Te’oli raya Zalawa börö gosali So’aya wanekhe, Siwazo’eböröhili, tua ndraono Gea, 10 bosia, 4 mbalaki, 4 siwalu, ba 4 zese, tumbu löwö-löwö balö-marika.
3.      Böli langi sara’ana’a, da’ö zi-siwa bosia, 3 mbalaki, 3 ziwalu, ba 3 zese; tumbu löwölöwö balö-goholu, ha zokhö da’ö?;ya’ia Moyosararatuha, tua mado Mendröfa.
4.      Ba heza mbosiu bada’ö ba oroma’ögö tou, fa’ele’ö zoi.
Na 9 bosi, ba siwa gamatela mbawi.
Ba monga’ötö da’ö, lamane 8 bosi, 2 mbalaki, 2 ziwalu, ba 2 zese.
5.      Ba Tuada Telaumbanua, ilöwia’ö ia ,ilau lambo ba Mbonia; dörö aekhu  ndra salawa zidawalu niha, lasofu hana wa’ibosi ia, dörö itema-wehedera, imane”ufatö mbosigu ba mbanuagu”.
6.      Samuza ma’ökhö, me ilau raya Bahisofa, ba nono zitoli idanoi, ba Menaula Tölamaera, andrö wa 30 lakha-mbanua silödonga,ba 30 göi ndramatua zi löfo’omo, ba ha molumoluo, hulö aekhu ngawa-ngawa wofo ba dugela, me oi lafarita zole ba hogu winölö ba ndraso ewolo. Ira onomatua. Awai mo’ugu mbanua, me manambui lakha-mbanua si tou ba dalu namö, ba namö Ge’e, halokha faoma mowadöngödöngö.
7.      Andrö ilau hifa-hafa tuada Samönöba uwa danö,yomo barö gao arö gosali,imane,”So weawea ba zimane”.
8.      Me mangawuli nonomatua soroi winöla, Iheheta  ba galisi nia mbeambea, imane,”Hiza nomou lakha-mbanua silödonga”.
9.      Me toharö göi me tohare lakha-mbanua, iheheta ba hulu nia ndraga, imane,”ba da’ö yomo dölö’ö, dongau yomo da’ö”.
10.  Ba lalau mangelingelifi ira lakha-mbanua,börö me ifaböbö manö balugu samönöba uwadanö; fatekhetekhegu ba mböröta ba faya’ia’ia ine ba gamozua.
11.  Alau ndröfi fangahalö, tumbu khöra nono si la’I-simatua, ba oi zara fa howuhowu dödöra,ena’ö na lö ilau da’ö ba lugu Samönöba’uwadanö, ba lö lahaehae nono andrö si hulö dödö gae, mangandrö saohagölö ira.
17.         BöWö BöLI-NIHA
1.        Ndrundrutanö (12 mbosi) = 6 mbalaki, 6 siwalu;
2.        Sirao (10 mbosi)     = 5 balaki , 5 siwalu ;
3.        Gözö ba mazingö= 4 balaki, 4 siwalu, 4 zese, 5 mbawi wa sazilo;
4.        Ono zalawa =          3 balaki, 3 siwalu, 3 zese, molöwölöwö balö-goholu(25 firö)
Na molöwölöwö balö-marika(30 firö)
Bawi           = sageu zi 12 alisi
Sageu zi 8 alisi
Sageu zi 4 alisi
5.        Tuhagundru: 1 balaki,1 zi walu, 2 wa 3 mbawi,ni boto, tölahögö zisazilo;
6.        Tuhalawayö            = la boto högö zi 3 alisi, 2 wa 1 alisi, la’amahögö zi 1 balaki, ba 1 ziwalu bambu zöri.

















NDROHUA 4
FONDRUHÖ
Börö watolosa zo’aya khö ndra Tim penyusun naskah synopsis fondrakö bonio niowuluwulu andre,wa tola mu’asiwai zi nura si’öna’öna andre ba wa me’e fa’aboto-ba –dödö hewisa waöwaö Wondrakö Zitölu tua ba mbonio ni’owuluwulu nifalua meföna.
Hewa’ae ha darua za bolo molala inötö ba wama’anö si nura andre,ba no mufatunö ba mu’andrö zöndra zato ba wamaulugö ya’ia.
Börö da’ö ma’andrö si bai saohagölö khö ndra ama/ina/ talifusö si no manundreheni halöwöma andre he bawanga’asogö nahia wa’orahu ba Kantor Dinas Pariwisata, Kebudayaan, Pemuda dan Olahraga Kota Gunungsitoli, awö ngawalö zoguna ba wamalua rafe, irugi tola mubali’ö ia buku si tola tabaso-baso, ba zimanö göi khöndra awöma si no falua-söndra ba zinura andre.
Lö manö teba’agaö na so zamee’era’era fondrou’ö ba wanga’azökhi nasa si no mufonga’eu andre, fatola itugu maulu wo’ösiani. Mahönagö ma’andrösaohagölö ba zimanö.
Manötöna ndra’aga wa tola ta’ogunaö zinura andre , ya’ita nga’ötö Zitölu Tua ( Harefa, Telaumbanua, Zebua ) ba wamatohu woo lo olo si no lafakhoi ira Tuada meföna, me da’ö gohitö-dödö, ba wangotomosi amakhaita si sökhi ba wabanuasa.

                                        Gunungsitoli,   ................2013
                                                        Editor


                                                1.Drs. Yas. Harefa

                                                2.Drs. fon. Zega.

Tidak ada komentar:

Posting Komentar