Koleksi Gambar dan Informasi tentang Pulau Nias sebagai Salah Satu Daerah Tujuan Wisata ( This blog is content of some Collection of Images and Information about Nias Island as a Tourist Destination)
Kamis, 11 Desember 2014
Selasa, 09 Desember 2014
FONDRAKO
NDROHUA
1
FONDRAKÖ BA DANö NIHA
1. Böröta
Niha
Molo’ö
nidunödunö ndra satua meföna, böröta niha ba danö-Niha, ya’ia zotöi Balugu
Sirao,sitoroi yawa ba mbanua sotöi teteholi’ana’a, siwa nononia,dalima zi no
mudada numalö tou ba gölia ulidanö nifotöi Tanö-Niha,ya’ia da’e:
1.
Hiawalangi’adu,nidada
raya ba Gomo, nifotöi banua Börönadu;
2.
Gözö
Helaheladanö, nidada tanö yöu ( Ba gafuriata manaro’o ia ba hiligözö, ± 8
kilomete moroi ba dugalalauru, kecamatan Lahewa );
3.
Huluhada,
ma Hulu börö danö ni dada tanö ba gaekhula, ba Laehuwa, bazinga ni danö Noyo.
Kecamatan mandrehe;
4.
Daeli,
ni dada ba mbanua mafi gatumbukha, ba mbanua Tölamaera, ba zinga nidanö idanoI
kecamatan gidö (irugi ma’ökhö so nasa lewatö nia ba Dölamaera-ono waembo ); ba
5.
Silögunabanua,
ma’uwu luomewöna, sitoröi ba detehöli’ana’a yawa, ni dada ba Hia mbanua Zinga
nidanö noyo, yawa mbanua Laehuwa, kecamatan mandrehe.
Mongaötö ira ba mowanua tobali tanömö niha ba
zisagöla Tanö-niha, irugi Hinako ba ba pulau-pulau Batu göi.
2. Böröta
Wondrakö
Börö wo’amuata niha ba wa’auri
seroma’ökhö ba ba wo’amakhaitara ba nawöra. Mu’amölisi ena’ö böi so wa’udusa,
fa’afaito, ba fangosiwöi Ba zitambai daö moguna göi lala wo’amuata si sökhi, si
so fangomasiö ba fosumangeta ban nawö, mendrua manö ba lala wamakhai
sitengabö’ö.
Börö da’ö mamagölö ndra satua, lalau
mangosara, ba wanga’asogö goigoi ba wo’amuata, he bawariawösa, he göi ba
gamakhaita mböwö. So fitu ngawalö ni fakhoira ya’ia da’e:
1.
Fangaruwusi,
2.
Fangai
bowoa,
3.
Famatörö-töi,
4.
Famoto,
5.
Famofa/fangöhözi
6.
Famogari,
ba
7.
Fangowalu.
Beero daö, lafakhoi göi gatö’atö ba wamasindro banua, irugi
wolau öri ma fanörö owasa wangotöi Balugu. Ba wondrorogö angetula gamakhoita
andre, la’asogö degudegu ba niha sanawö goigoi. Börö daö lafalua nifotöi
Fondrakö. Tuho nösi wondrakö andre ya’a
da’e : afatö waha zanawö; aetu mbagi
zosui-‘aro, asila hulu zamuyu’ö huku. Fondrakö siföföna andre tefalua ba
mbörönadu (Gomo), mato sara ngahönö lima ngaotu fakhe föna wa’atumbu Keriso.
Meno aefa wondrakö ba mbörönadu, ba
mufalua wanotou fondrakö sebua mbörönadu. Aefa da’ö mufalua zui wanotou,
nifotöi Fondrakö Side’ide Ba Mbörönadu.
Ba me itugu ato niha, ba wangewolo
wobarahao, oya musindro mbanua misa, ba lafalua wanotou fondrakö ena’ö böi
la’osiwawöi nösi wondrakö andrö. Ba wondrakö si no mutotou, no so wangalösi fa
abua. Famalua wanotou fondrakö andre misa, mewele’öfa tö nasa ya’ia da’e:
1.
Fandrakö
sifadölö mbumbugare ba mbanua Nawalö,
kecamatan Idanögawo;
2.
Fondrakö
Lahe Ho (Mo) ba Nakhelauwe, Kecamatan Gidö;
3.
Fondrakö
Ono Zona ba Nidanönadu;
4.
Fondrakö
Sidombua ba Dalunidanoi (Harefa, Zebua) ba Delanaese Onowaembo;
5.
Fondrakö
Ono Hadabaene ba Nonohada Lalai;
6.
Fondrakö
Bonio Ni’owuluwulu ba Nidanö Bonio;
7.
Fandrakö
Hilidora’a ba Hili Dambalou;
8.
Fondrakö
Mudenaö (siwalu-öri) ba Nononazara, Alasa;
9.
Fondrakö
Euböwö ba Dalunoyo;
10.
Fondrakö
Silima-ina ba Moro’ö, Mandrehe;
11.
Fondrakö
Si’öfa-ina ba lahömi;
12.
Fondrakö
Ono Hadumba ba huruna;
13.
Fondrakö
Talunidanö Neho ba Nidanö neho; ba
14. Fondrakö Idanöndra ba nidanö Ndra,
lahewa.
NDROHUA
2
FONDRAKÖ
SIDOMBUA BA DALUNIDANOI
1.
FONDRAKÖ
TÖLAMAERA
Mato 1200 fakhe föna keriso,
nga’ötö Zilögubanua-Falaröi, sotoi Lari Sumöla, laröi mbanua Lawira-Mazingö,
numalö miyöu ba lulu nidanö Idanoi, mohalama ba momowanua ira ba da’ö. Lafotöi
nahia andrö Tölamaera Moroi ba Dölamaera andre falukha ira Mbalugu Daeli,
sitaro ba luaha Nidanoi, ba la’asögö gamakhaita si sökhi.
Nga’ötö mbalugu Larisumöla, yaia
ndra Mado Zebua, Zega, Ziliwu, ba Hawa, sangiagö tanö-yöu ba Danö-Niha. Töi
nononia matua ya’ia da’e:
1. Lagötanö (mo’ono ia sotöi
Ba’usebua),
2. Börödanö (tua ndra Mado Zebua ba
Detehösi Idanögawo).
Mangowalu Mba’usebua khö Mburuti
Lama, talifusö Mbalugu Gea (nga’ötö Daeli) ba Dölamaera. Lö ara aefa da’ö, ba
awu’a Mba’usebua numalö ba Dölanase mato sambua za fofanö-ahe, numalö ba lulu
Nidanoi). Lafasindro ba da’ö mbanua nifotöi Ononamölö, sitobali ina-mbanua nöri Laraga. Daöfa nono Mba’usebua, ya’ia
da’e:
1.
Lafoyolatio,
2.
Lanö,
3.
Hinou
Monafu, ba
4.
Manufugabua.
Nga’ötö Lanö zitoröi ba Nöri Laraga
Ononamölö Tumöri.
Balugu
Lafoyolatio zi tobali Salawa Ba Nononamölö, ba ba wa’asalawania alua wa’ohahau
dödö ba wobarahao. Me möimöi ia maniaga misiyefo (Pariaman), ba ba da’ö mongambatö
ia, me bada’ö göi mate ia. Mato sara wawa aefa da’ö, ba mulua manö yawa ba dete
danö ( ba Nononamölö) lewatönia, nifotöi lewatö Zibatua. Darua nononia ya’ia
da’e:
1. Sanayaluo, ba
2. Girahatölu
Ma’uwu Zanayaluo, ya’ia zotöi Tumba’ana’a Zebua, si te’ata
ba Nöri Nononamölö andrö. No mamasindro Gowe ia, nifotöi gowe ni’oniha. Darua
nononia, yaia zotöi:
1. Hilindrawa, ba
2. Nuzandrawa
Balugu Hilindrawa zamasindro banua Luahagara. Ba ginötö andre tefalua wondrakö
Banua, lafatö mbe’elö silötolalö labu’a na so ndrawa si möi maniaga ba
luahalaraga. Datölu nono Mbalugu Hilindrawa , yai’a da’e:
1. Balugu so bawi luo,
2. Balugu lakhu, ba
3. Balugu namö.
Nga’ölö Mbalugu sobawiluo
yai’a Taru’a fönu,itete Balugu Tuha’ana’a,ba ifatohu Balugu Samönö
Tuhabadanö Zebua.
Ba ginötö wa’asalawa Zamönö
Tuhabadanö andre tefa’oli Zalawa nöri, nifotöi Site’oli, yai’a da’e:
1.
Tuhenöri,
2.
Tambalina,
3.
Fohandrona,
4.
Sidaöfa,
5.
Sidalima,
6.
Sidaönö,
7.
Sidafitu,ba
8.
Sidawalu.
Me no tobali labua si bohou
luahanou,ba mo’awuwua wo barahao Luahalaraga.Balugu Luahanasi (ono Zamönö
Tuhabadanö).awu’a, ba ifasindro mbanua sibohou nifotöi Ononamölö Eno’o. Ba
ndröfi 1931 öri Laraga Ononamölö andre
törahugö ia ba Nöri Tumöri.
Me döfi si +1400, musindro 3 mbanua,yai’ia:
1.
Ononamölö,
2.
Onozitoli,
ba
3.
Tölamaera.
Me döfi ±1500 musindro göi mbanua
luahalaraga.Me döfi ±1700 lahonogöigö
gamakhoita nifotöi Karaza Mbawa luaha (fondrakö laraga) nidönia’ö Mbalugu
Samönö Tuhabadalu Zebua.ba ndröfi +1600, ba ba ginötö Mbalugu Tumba’ana’a
Harefa (ba nöri Ono zitoli, ba Balugu Tumba’ana’a Zebua(ba nori Ononamölö),alua
wa’udusa Niha-raya faoma Niha-yöu ba Danö-Niha.
2.
FASUWÖTA
NIHA-RAYA BA NIHA-YÖU
Me möi mbalugu Tumba’ana’a Harefa mamaigi
niha ba mbanua niha-yöu, khö nono Mbalugu Taniwaha’ambö, sotoi Silewekana’a, ba
me no latehe ia tobali umönö, ba samuza ma’ökhö alua wa’udusara
namania-matuania, ha börö me no ikhai amania-matuania nonombawi, buala ndra
sitengabö’ö khönia, me 3 wawa silalö, I’oguna’ö nono mbawi ni’amualagö khönia andrö, tobali
sinuturu mbawi Gowasa tahö-dödö. Meno I’ila Tumba’ana’a Harefa wa no mukhai
mbawi andrö, ianahigö da’ö khö namania, wanguma’ö: “Nasimanö niha mafi raya, no
mukhai, tebai fasöndra sa’ae”.
Lö I’onangegö da’ö Taniwaha’ambö,
iwa’ö-tödönia:” Ha budebude manö da’ö.” Börö zi manö, lafuli ira raya ba
nonozitoli, ikaoni ndra talifusönia, ba ifahatö göi Mbalugu Tumba’ana’a Zebua.
Itunö khöra fefu-waöwaö zi no alua andrö. Oi agabao-dödö ndra talifusönia, ba
lalau mamagölö, möi ira lasofu sibai miyöu. Möi zui Mbalugu Tumba’ana’a Harefa
miyöu, I’otanigö wolau balö. Me falukha ira, isuno gari namania-matuania. Imanö
khönia amaniamatuania, “Da tafazökhi khöu zara.” Me no awai, I’andrö
Tumba’ana’a, ba maoso namania-matuania, ‘iewa moroi yawa. Ba ginötö ofeta mbawa
gari namania-matuania, I’ombaliögö garinia Tumba’ana’a, I’be’e yawa du’I, me no
alua I’ewa, afatö dalu, no tefaaso dua gari namania-matuania, ba ha motekhe
ma’ifu du’I gari Dumba’ana’a.
Imane Tumba’ana’a,”Izai fogilo, wombali.
Simane fa’afatö gari andre, zalua nafasuwöniha-raya khö niha-yöu.”Lö zui
I’onangegö amania-matuania wehede da’ö;ibudegö wanguwa’ö “ha sawiwi zi tola
urakhami”.
Ifuli ia zui miraya, Tumba’ana’a ,
ifakaoni’ö ndra talifusönia, awö Mbalugu Tumba’ana’a zebua. Itunö khöra wa no fa’ewa gari ira
matuania ba zanehe zato, ba meno awiwi
zu’i garinia, lawa’ö khö nia niha-yöu, waha sawiwi zi tola urakha niha-raya.Lalau mamagölö, lafa’anö
ira wanuwö niha yöu. Me no owulo ira ba Hiligolu, lalau mambu gari, la’etu’ö
hawa’ebua “gö-horö”.Ibu’a Tumba’ana’a 120 fanulo ana’a,lafaosa tölu mbalazo
zanuwö (1/3 khö Dumba’ana’a Harefa, 1/3
khö Dumba’ana’a Zebua, ba 1/3 khö ndra salawa si no fao ba wondrakö andrö
khöra). Aefa da'ö ibörö-danö Tumba’ana’a Harefa,ba wangöndru tanda hadia möna ma lö’ö.i’anema’ö mulua
gumbu nidanö ba da’ö, lahalö nidanö andrö tobali idanö gondraliwa, ba fanöfu.
Lalau mofanö numalö miyöu, ba
lafadaridari’ö dengetengera ba wamangelama niha-yöu.Tebato ira ba Mo’awö,ba
ngai nidanö yöu Duremba’a. ba falukha ira ndra fotuwusö sagabölö, fao awöra.
Da’e mbörö wa tefotöi mbanua da’ö”Mo’awö”.
ofeta ira yöu ba Helakha,tebato ira
bada’ö,me so mboto-geu(awöni),si no tebabara fönara.Yefo mboto geu andrö,no so
niha-yöu nisuwöra.
Börö me faoma lö ata’u ira, faoma la’arö’arö nudura.börö
wa’amotödö niha-raya, lalau wangonekhesi fama’ala niha-yöu,lahenagö lafazökhi
mbölidi,awö zukha,ba ngai mboto-geu tanö raya,ba labe’e tou ndrela, lahalö
moroi ba döla mbou si no mubo’a uli.aefa da’ö, la’arö za bolo wanoka,ena’ö möi
wangondrasi yaira.
Börö me’egebua mboto niha-yöu, ba agabölö göi wanoka, lazarazara
ira, latua’özitambai.dozi sofeta ba zitambai oi agalau tou, ibözi ira bölödi, ba
tefahö khöra zukha, ba la’e’e wa mbagira.Me no ara watelesara, I’ila
Taniwaha’ambö wa ato zi no mate niha-yöu, lalau moloi. Da’e mbörö wanahia da’e
tefotöi Sawö.
Latohugö wolohi udura miyöu, latunu
mbanua, lara’u ba labunu Daniwaha’ambö.Me no möna ira, ba laotanö sa’ae mbanua yöu, mowanua ira, ba awu’a ösa
niha-raya,möi mowanua miyöu ba da’ö
NDROHUA 3
FONDRAKÖ BONIO NI’OWULUWULU
1.WAÖWAÖ
WAMALUA
Nga’ötö Lukhubanua, sotöi Lasobörömbanua,
awu’a moroi ba Dalunidanoi, numalö miyöu ba mbanua nifotöi Onozitoli. Aefa ba
da’ö ,awu’a zui ia , isawa Luahambonio, ifasindro ba da’ö mbanua nifotöi Bonio.
Hewa’ae lönifahatönia ndra talifusönia moroi ba Nidanoi, me ifasindro nomo-hada
ba Nonozitoli andrö,ba no iröi sara darunahe (tanö-ba gambölö).
Me larongo ira Balugu Harefa
ba Balugu Zebua,wa no mamasindro omo ia,ba momöi la’ondrasi ia.Latörö –tödö khönia wa so gangetula si no
lahonogöi ba watalifusöta gamaudu wamasindro omo.aboto-ba-dödö Lasobörömbanua da’ö, andrö wa lafatunö, ba
lalau wangosara,la fasindro darunahe si no itenagö andrö, ba ifalua fefu zinorö/fasumangeta.
Me no aefa da’ö, I’sao’ö gera’erania Balugu Lasobörömbanua ,imane,”Me
no talalaini mböwö si no tafakhoi bazilalö,ba hiza, ato nono alawe satua-barö,
ba ato göi nono matua saga’ewo,ha börö wanaögö mböwö börö da’ö da tangaoli
mena’ö, tamane:
Bawi walöwa si öfa nga’eu,si no muhonogöi,tafolala ia öfa
ngawalö:
1. Sara,toröi ba watalinga mba’o tehalö
ia na mate zatua-baomo,ma na alele zatua-ira’alawe-inamatua.
2. Sara, tadudu ba danö sogowigowi, te’oguna’ö
na alua wa’omusö-dödö ma fa’abu-dödö,ma folau-omo,ma fangai-niha (sumange ndra
la’o).
3. Sara, tabe’e böli gamagama,börö me
ia da’e no sa’ae tola tasöndra gamawaö,so guna khö be ne’ö/niowalu.
4. Sara tö,afu böi falele niha na hulö
mböwö lakha, da ta boto rozinia,dua-dua wa tölu alisi,ya’ia da’ö;
a)
Bawi-zo’ono,ba
b)
Bawi-mbanua.
Nitöngöni ba da’ö he’ebua,he’ide’ide, lö tebulö wa laböbö
galogo (faoma si nandra ono goholu).
Me no hasara-dödöra,ba labali’ö
angetula,nifotöi Fanotou Fondrakö Talu nidanoi.Aefa da’ö, lafa’oli wetarora ba
wobarahao,yai’a da’ö:
1.
Balugu
Lasoböröbanua zitobali sanuhe;
2. Bawölaraga Harefa zitobali
Tambalina; ba
3.
Lukhuzitölu
Zebua Zitobali Fahandrona
Fondrakö fanotou nifaluara ba
Mbonio andrö lafotöi Fondrakö Bonio Ni’owuluwulu,nirakö Zitolu-Tua.Baero da’ö, lahonogöi göi :
1.
Dua
nga’eu mbawi ba dua gana’a,mböwö wangowalu;
2.
Tebe’e
gö-bongi na so zimate;
3.
Sageu
mbawi ni’oguna’ö ba wangötö-bongi;
4.
Lötolalö
tehonogöi nola wabanuasa.
5.
Ösi
karaza (rawarawa) Mbawa luaha faoma lasöndra ya’ira Sitölu-Tua,
a.
Lasöbörömbanua
zangokhögö beo wenumalö ba Laraga;
b.
Bawölaraga
zangokhögö fondröi ba Mbawaluaha;ba
c.
Lökhözitölu
zangokhögö fogala,fangefa’ö mbawaluaha;ba
6. Na so nudu, ba sifaoma ira
wangotahögö.
2.ÖSI WONDRAKÖ
1. Bosi
Ba
wetaro bakha ba wabanuasa, so mbosiata niha, molo’ö lala wo’amanöita ni
falua,iotarai me so ba dabina, irugi
wa’a’iraono,ofeta ba wa’atua,ya’ia da’e:
1)
Bosi
si-sara, ya’ia-da’ö, fangarurusi (la’angandröi dabina);
2)
Bosi
si-dua,ya’ia-da’ö,fanga’I bowoa (na no tumbu);
3)
Bosi
si-tölu,ya’ia-da’ö, famatörö-töi;
4)
Bosi
si-öfa, ya’ia-da’ö, famotu;
5)
Bosi
si-lima, ya’ia –da’ö, famotu/fangöhözi;
6)
Bosi
si-önö, ya’ia-da’ö, famogari(famo’aya gari);
7)
Bosi si-fitu ya’ia-da’ö, fangowalu (fa’atobali
satua);
8)
Bosi
si-walu ya’ia-da’ö,fa’atobali sanuhe ba mbanua;
9)
Bosi
si-siwa ya’ia-da’ö, fa’atobali sanuhe ba nöri;
10)
Bosi
si-fulu ya’ia-da’ö, fa’atobali Tuhenöri;
11)
Bosi
si-felezara, lö hadöi, börö me sangokhögö bosi da’e ya’ia nga’ötö Zirao si
tetaro ba Detehöli ana’a,fangali namania, sotöi Balugu Luowemöna;ba
12)
Bosi
si-felendrua,ya’ia da’ö,bosi Ndrundrutanö( no mamalua owasa,no itaru’ö
nöri,no’ibago gana’a,no ifatörö-döinia ba wa’abalugu awö döi wo’omonia, ba no
itaru’ö gowe).
2.FANGOWALU
Ba wamalua fangowalu ba laraga ba
no lahonogöi ngawalö nitöngöni
(silötolalö mofalua,ba si tebai musawö), awö gofanöwa/waöwaö/lala wamalua.
Nitöngöni
1.
Onomatua
zanga’i ono’alawe tobali ngambatö nia;
2.
Talifusö
zatua nono’alawe zamatörö böwö wangowalu molo’ö bosiata;
3.
Satua
nonomatua zangalui niha sitobali fohutö khö nonomatua nifangowalu;
4.
Tebai
fahalö zisara-gana,irugi siwa nga’ötö mitou,
5.
Latuyu
zitobali si’o ba wahuhuosa (si’o zoroi tou; ba si’o zisoyomo nifotöi zamatörö);
6.
Ba
wamaigi-niha,te’osisi’ö wonga’ötö,fetaro,fonga’eu,ba fa’atuatua ni’onihagö
(sinandra) andrö; ba
7.
Bosia
halöwö nifalua:
a.
Famagölö
yomo ba wamaigi-niha;
b.
Fame’e
laeduru (fangandrö ba ziraha-afasi);
c.
Fanunu-manu
(folohe ba ziraha-ma’usö);
d.
Femanga
mbawi nisila hulu,
e.
Famotu
bene’ö (fe’ao ba hilihili-danö, ma fogete –turu);
f.
Folohe
bawi walöwa (folohe bawi böwö);ba
g.
Falöwa(fa’atelawu ba danö);ba
8.
Famaola
ba nuwu,tola mufalua barö wolohe bawi böwö,na lö mufarahugö,ba wemanga bawi
nisila-hulu.
3.FAMAIGI-NIHA
Na no ebuabua nonomatua (17fakhe ma
töra) ba monoro-dödö zatuania wamongambatö ya’ia.Ohitö-dödö,ena’ö so
ngambatönia, ba so zamatohu nga’ötö.
Lalau
mamagölö yomo ba wangalui ono’alawe si tola tobali töla-nosu lakhölöi ba
zifasui, la’osisi’ö hewisa wonga’ötö, fetaro ba mbanua, hewisa wonga’eu, ba
hewisa wa’atuatua awö wa’odoma ni’okhögö
nono’alawe andrö.Na no lasöndra zifaudu badödöra, ba lafa’ese miföna halöwö
nifalua, yai’a da’ö ba wame’e-li. Latuyu samösa zi tobali si’o balala, ba
we’amöi fahuhuo. I’ondrasi dalifusö nama nono alawe, nifotöi samatötö,ba huhuo
andrö. Na no fatehe ba dödö zatua nono’alawe, ba ifuli möi da’ö khö zamatörö ba
wanofu hawa’ara ginötö wamalua fame’e tandra, ma fame’e laeduru famatuasa, nifotöi
fangandrö ba ziraha-afasi.
4.FAME’E LAEDURU
Na
no mu’osara’ö-dödö hawa’ara ginötö wame’e laeduru, ba mufalua wa’owulo ba nomo
zatua nono’alawe. Ba ginötö da’ö so 5 ngawalö zi lötolalöi’ohe sifamatua, ya’ia
da’e:
1.
Sageu
mbawi, 4 alisi;
2.
Sara
laeduru;
3.
Awö
laeduru (firö-sigölö=10 firö,-salawa=20 firö);
4.
Famatörö
(firö-sigölö-5 firö,-salawa=10 firö); ba
5.
Afo
sambua naha, nilöwösi ba nukha safusi.
Ngenoli halöwö nifalua:
1.
Fame’e
afo ba dome (nifalua zowatö);
2.
Fahuhuo
zi’o, itunö dani wa’atohaera;
3.
Fama’ema
afo soroi zatua zifamatua;
4.
Fama’ema
böwö wamatuasa (bawi, laeduru, awö laeduru, ba famatörö);
5.
Fangosara
ba wamatö böwö, lahonogöi wetaro gamatöwa (molo’ö bosi, ma nifaba bulu wakhe
ndrawa);
6.
Manga;
ba
7.
Mangandrö zamatörö, lö itöitöi döi zinandra (ono alawe
ni’onihagö); ha töi nono ndra sifambambatö nitötöi.
Aefa da’ö, möi zui zi’o khö
zamatörö ba wanofu hawa’ara mutohugö mbosi halöwö, nifotöi fanunu-manu.
5.FANUNU-MANU
Eluaha wanunu-manu ya’ia da’ö ba
wamaduhu’ö famatuasa ba zifalazi-omo, lafatöi la folohe ba ziraha-ma usö. Ba
ginötö da’ö, lafahatö dalifusö, banua, uwu ba sitengabö’ö.
Soguna (ni’ohe) ba ngaluo wanunu-manu:
1.
Sambua
olöwöta nonombawi (nilöwösi ba mowa), mato 4 tu’e;
2.
Sambua
botoboto (sebua) duo sasoso; ba
3.
Sambua
löwölöwo nafo.
Ngenoli halöwö nifalua:
1.
Fame’e
afo si no mbidi khö dome;
2.
Fangowai,
itete fame afo (iramatua ba ira;alawe);
3.
Fama’ema
afo soroi nina zifamatua;
4.
Fama’ema
bolanafo zifamatua;
5.
Fama’ema
golöwöta ;
6.
Fanema’ö
golöwöta ( famagobi mbaliwa duo ) ba famaolagö;
7.
Fanaba-li
ba wamalua femanga;
8.
Manga;
9.
Fahuhuo;
10.
Fame’e
ana’a siwalu (faneu dalinga naya-nuwu),ba ana’a fawu’usa;
11.
Famu’ugö
huhuo (niwa’ögö za tua-mbanua zowatö);
a.
Famaduhu’ö
wamatuasa;
b.
Fawu’usa-li
ba mböwö si no mube’e;ba
c.
Amatohula
wame’e böwö;
12. Fangandrö(latötöi döi zi
famatua faoma zinandrania);ba
13. La’oroi’ö we’amöi zifamatua wa me’e afo.
Nibe’e ba ginötö wanunu-manu:
1.
Sageu
mbawi, 4-6 alisi, (bawi wanunu-manu);
2.
Sageu
mbawi,6-8 alisi, (bawi owöliwa);
3.
Sambua
golöwöta (nilöwösi ba mowa),onombawi mato 4 tu’e;
4.
Hundranomo:
a.
Sigölö
= 2,5 firö; ba
b.
Salawa
=5 firö;
5.
Faneu
dalinga naya-nuwu=1 siwalu, 10 firö;
6.
Lambae
daroma (dane-dane gahakhöwa)molo’ö fahasara-dödö;ba
7.
Ana’a
fawu’usa, 2,5-5 firö.
Na no aefa wanunu-manu ,möi zi’o manofu ba zoboto, ba
wanofu fa’ebua mböwö,la’ohe nafo,ba la’ohe golöwöta,onombawi mato 4 tu’e.ba
wanema’ö sanofu-li, la’asogö göi sageu ndriwora ira soboto.Ba wahuhuosara lafatöni
hawa’ebua mböwö fefu,ba lahonogöi ginötö wamalua Femanga Bawi Nisila-Hulu.
6.FEMANGA
BAWI NISILA-HULU
Ni’ohe (soguna) ba da’ö,ya,ia da’e:
1. Olöwöta (mowa) faoma afo;
2.
Böwö
si lö mubu’a;
3.
Bawi
famangelama 2 hiye, su’a wakhe-teho 2 hiye, ba fakhe-teho molo’ö tekhe mbosia;
4.
Sageu
mbawi nisila-hulu,4-6 alisi;
5.
Sageu
mbawi owöliwa, 6-8 alisi; ba
6.
Bawi
wangalösi zinema nuwu (molo’ö fahasara-dödö).
Ngenoli halöwö nifalua ba luo da’ö:
1.
Fangowai,
itete fame afo;
2.
Famago
mbaliwa duo (fanema’ö golöwata);
3.
Fahuhuosa:
a.
Fangohorigö
wame’e böwö;
b.
Fanu’a
wakhe-toho (nifalua zatua zawatö);
c.
Fangohogöi
ngaluo walöwa itete fanguhugö;
d.
Famalua
wamözi aramba (molo’ö ha’ugö ngaluo tö wamalua falöwa, manö wa’oya ngawua li
garamba); ba
e.
Fangohogöi
inötö wamalua famotu bene’ö
4.
Fanaba-li
ba wamalua femanga;
5.
Manga,
ba
6.
Mangandrö
7. FAMOTU BENE’Ö (FOGETE-TURU, FE’AO BA HILIHILI DANÖ)
Ba ginötö wamalua famotu bene’ö, möi zatua ndra’alawe ngasi
zimatua, möi göi zifamatua, ba awönia (mato darua). Lafahatö zatua-mbanua hada
ba zifatalifusö ira soboto.
Ni’ohe (soguna):
1. Sageu mbawi, 4-6 alisi, bawi fame’e
(famotu); ba
2. Afo, sambua löwölöwö.
Ngenoli halöwö nifalua:
1. Fahuhuo zalawa zowatö (zoboto)
2. Mangandrö;
3. Famözi aramba;
4. Fame’e fotu khö mbene’ö:
1) Ina/Satua mbanua;
2) Ina/Talifusö; ba
3) Umönö sarege;
5. Fame’e bene’ö, ba fo angenusi;
6. Fahuhuosa wamaehagö wa no mufotu
mbene’ö;
7. Mangandrö;
8. Manga; ba
9. Fondruhö/fangasiwai
8.
FOLOHE BAWI BÖWÖ (FOLOHE BAWI
BÖWÖ/FOLOHE SUMANGE BULUGOLAYAMA)
Sara
ngaluo föna walöwa, tefalua wolohe bawi böwö aefa laluo ginötönia.simöi ba da’ö moroi ba ngasi zifamatua.ya’ia da’e:
1. Sifamatua ba awönia;
2. Talifusö;
3. Uwu nono’alawe;ba
4. Banua (ha iramatua).
Ni’ohe ba ginötö da’ö:
1. Dua nga’eu mbawi walöwa: si sökhi
boto, sifagölö bu (aitö ma’afusi); lö mutaba gi’o, lö saetu/sesokho dalinga, lö
safatö nifö, lö safatö/sesokho gahe, lö sesokho nösi dalinga, tebai sobusoyo. laböbö
galogo mbawi faoma sinali nindrandra (sinandra) moroi bagoholu ma uli mbou;
2. Olöwöta dombua mowa, fao duo sambua
botoboto, nifotöi suruduo;
3. Olöwöta (balalae) sigide’ide,
molo’ö si no mu’osara’ö, nitandrösaigö khö:
a. Samatörö (sowatö±tome);
b. Balö zanuhe;
c. Talifusö;
d. Banua;
e. Satua niha keriso;
f. Kepala desa;
g. Ba ono’alawe;
4. Suruduo sataha, 8 hiye;
5. Sambua löwölöwö nafo (sebua) ba
dombua mbola nafo; ba
6. Afo nilöwösi khö zaboto, uwu,talifusö,
sanuhe, mbanua, samatörö, kepala desa, satua niha keriso, ba ono’alawe.
Nitöngöni
bawamo’ösi olöwöta:
1. Tebai labe’e: lela, beto, töla
gi’o, atemba’e, ate so’awökhu, bua si lö tawö,ba simbi sasila/safatö;
2. Silötolalö labe’e ate sagörö, bo, tödö
tambai atewali’a (laheta saraö), bua si fao tawö, nifakoe (nagole mbeto
nikhökhö, nifaruka do), simbi (4-6 rozi guli/ 2-3 dambai), uli dangidangi
(söri) 4-6 rozi, osu 4-8 rozi, goligoli 4-6 rozi. Labologö dawö wali’a.
3. Fama’anö balöwölöwö;
a. Tou sibai: nifakoe;
b. Itete yawa nia: goligoli, osu, uli
sanau (söri), simbi, alakhaö, ate ba gamaudu mbawa zimbi, bo, tödö, bua, ba
atewali’a (zamalugö);
c. Famöbö lalae: nifelu (turatura na
lö keleyömö, ma uli hakhi lawayö nitali),
d. Famöbö mowa ha samuza mufali’ö, lafelu
badete, anau zambua-mbalö): ba
e. Lalöwösi ba nukha safusi, lafaogö
mbotoboto duo sasoso.
Ngenoli halöwö
nifalua:
1. Tohare dome (lalau mbölihae fao
famoli faritia balala);
2. Latema’ö dome faoma famoli aramba, göndra,
ba faritia;
3. Na no larugi golayama, laföfögö
nahiara, föna so mbawi furinia ndra satua-mbanua folohe bawi ba gambölöra so
zifamatua ( ba awönia);
4. Ibörögö wahuhuosa salawa dome (so’ö
yomo andrö, balugu......);
5. Latema-li (sowatö): so;
6. Lafalua hoho gotola sifao
hendrihendri (tome/sowatö);
7. Larugi yomo, latohugö:
a. Fangowai;
b. Fame’e afo; ba
c. Fanou’ö olöwöta;
8. Fahuhuosa:
a. Famaigi mbawi;
b. Fonönö mbawi;
c. Fangalösö mbu mbawi;
d. Famatefa bagi afore;
e. Famahe mbawi; ba
f. Tabo mbawi (na bosi 9-12 labe’e 4 figa
dahö inönö tuo sasoso),
9. Manga (lafosimbi ndriwo dome);ba
10. Huhuo fangasiwai
(fatua
lö mofanö we’amöi ba wolohe mbawi böwö,mufalua wangandrö, ba mube’e gö mbawi si
dua rozi andrö).
9.
FALöWA (FA’ATELAWU BA DANö)
Fatua lö
mofanö we’amöi ba walöwa ba mufalua wangandrö.
Ni’ohe ba ginötö da’ö:
1. Bolanafo niha (mbambatö);
2. Bolanafo zangowalu (helu);
3. Bolanafo nuwu;
4. Bolanafo dalifusö;
5. Bolanafo banua;
6. Bolanafo zamatöro (dombua);
7. Bolanafo zalawa; ba
8. Bolanafo Zatua Niha Keriso.
Nihenaigö niohe;
1.
Ana’a
fara’usa-tanga (sara balaki= 20 firö khö nina);
2.
Ngona
mböwö (tandrombu); ba
3.
Haohao
tanöbö’ö:
a. Fanika gera’era-mböwö, bosi
si-8=3,5 firö; bosi si-9 miyawa=5 firö, (no te’u’u ba da’ö wanaba bulunohi, famatöfa,
bafangerai);
b. Famaso, 2 firö (satua niha keriso zanema
da’e);
c. Folu’I, ( 2,5 firö uwuzanema da’e);
ba
d. Ngona mböwö sambua firö.
Ngenoli halöwö nifalua
Ba ginötö
iada’e, baero ngenoli halöwö hada, ba tefalua göi halöwö nifalua Zamatörö (pemerintah)
ya’ia nifotöi Pencatatan Sipil, ba simanö göi halöwö wamahowu’ö farongasa molo’ö agama
1. Tohare dome (lalau mböli hae balala,fao
famözi faritia);
2. Latema’ ö dome faoma famözi aramba,
gondra, faritia;
3. Labe’e nafo dome;
4. Manunö ba mangandrö;
5. Fangowai itete fame afo (ira
matua/ira alawe);
6. Fama’ema bola nafo;
a.
Ina
zangowalu (khö bambatönia);
b.
Sangowalu
(bolanafo numönö) khö nina-matua nia;
c.
Uwu;
d.
Talifusö;
e.
Banua;
f.
Samatörö/
si’o;
g.
Kepala
desa; ba
h.
Satua
niha keriso;
(ba ginötö da’e tola mufalua
Pencatatan Sipil ba Famahowu’ö Farongasa)
7.
Fama’ema
so’imböwö:
1.
Famaehagö;
2.
Fanema’ö;
3.
famangona’ö
tahö; ba
4.
Fanema’ö
dahö;
8.
Manga;
9.
Fanika
gere’era mböwö;
10. Fangandrö (uwu/talifusö);
11. Fame-tou Bene’ö (ni’owalu),na no
aefa mufalua wangandrö yomo;
12. Famatörö töi Ni’owalu, itete
fanguhugö;
13. Fanou’ö ba danga Zatua Zangowalu;
14. Fanema’ö Ni’owalu;
15. Fangandrö fangasiwai;
16. Möi Zangowalu mondra’u-tanga; ba
17. la’onoro Ni’owalo.
10.FAME’E –GÕ (FOLOHE
MBAYAMBAYA WAKHE)
Na
no aefa walöwa, ba möi la’ohe gö ba nomo zi no mangowalu. Tola göi mu’osara’ö-dödö,
lafalua wamazuzugö fame’e-gö andrö.
1.
Inötö
wamalua: 2-4 bongi furi walöwa;
2.
Dua
ngawalö ;
1)
Fame’e-gö
sigölötö; ba
2)
Fame’e-gö
sifao Fanahö-dödö;
3.
Simöi
molohe gö;
1)
Ina
ni’owalu (ma isalahini ia umönönia sia’a);
2)
Kala’edo
nina ni’owalu;
3)
Satua
zame’e-gö ngasi ndramatua; ba
4)
Awö-fao;
4.
Ni’ohe;
1)
Bolanafo
nina ni’owalu;
2)
Olöwöta;
a)
Sambua
wiga wakhe (figa so’osu), lafo’ösi mbayambaya wakhe nifangamöi;
b)
Ono
mbawi, 4 tu’e – 2 alisi (simane olöwöta sito’ölö ); ba
c)
Löwölöwö
mbawi, lafaogö wöfö nonombawi, ni löwösi ba mowa, 6-8 rozi uli nösinia, lö fao
galakhaö;
3)
Kue
ma Roti;
5.
Sanema’ötome;
1) Satua zangowalu;
2) Satua mbanua;
3) Sanuhe;ba
4) Talifusö sahatö;
6.
Ngenoli
halöwö nifalua;
1) Mamidi afo(fanema’ö dome);
2) Fahuhuo zatua za me’e-gö (ira
matua);
3) Fama’ema’ö ni’ohe;
4) Huhuo fanema’ö (satua mbanua,
iramatua);
5) Famaolagö afo ;ba
6) Famemanga ni’owalu ba sangowalu;
a)
Ina
ni’owalu: ilölökhi wame’e-gö ndraononia;
b)
Satua
tanö bö’ö; ba
c)
Ngambatö.
7.
Huhuo
Fanaba-li:
a) Nitöngöni ba warikhi ba
b) Nifesu ba darutaru nawu,
8.
Manga;
9.
Fahuhuosa
Imane
satua dome;
¾ Manari zumbila, manari moyo
¾ Tindratindra tou zalo, ma’ifu tö, ono
naho.
1) Fangalösö mbu,10-20 firö;
2) Satua zame’egö, 5-10 firö;
3) Satua nituturu, mato datölu,10 firö
samösa ;ba
4) Awö-fao (nirahugö), 10 firö;
10. Mangandrö;
11. Huhuo fangasiwai
1)
Lahonogoi
ginötö wamalua femanga-gahe,ba hadia zinangea mu’ohe ba da’ ö;ba
2)
Lafaogö
ni’odöra ba lalöwösi wiga (nahagö ni’ohe no mege).
11.FEMANGA-GAHE
Na no aefa wame’e-gö, ba mufalua wemanga–gahe. Na no
mufazuzugö mege ia, ba murahugö wamalua sidombua töi andrö ba wemanga-gahe.
1.
Inötö
wamalua; 2-4 bongi aefa wame,’e-gö;
2.
Simbi;
a. Sangowalu faoma ni’owalu;
b. Ina zangowalu, umönö sia’a(sanalahini);
c. Ono’alawe mato dalima niha; ba
d. Awö zangowalu;
3.
Niohe
:
a.
Olöwöta
(mowa),4 tu’e ma töra ;
b.
Tuo
sasoso sambua botoboto;
c.
Afo
nibe’e ba mbola nafo ni’owalu (si no mu’ehao);
d.
Afo
si no mubu’u (mato 20 rozi);ba
e.
Roko
zangowalu;
4.
Nihönagö
ni’ohe;
a.
Fanefe-idanö,10
firö; ba
b.
Bulu
zinizini, (sotangatanga);
5.
Ngenoli
halöwö nifalua;
a.
Fabidi
afo;
b.
Fama’ema
bolanafo awö golöwöta;
c.
Huhuo
fanema’ö;
d.
Fama’emaö
(ahe mbawi ni unagö/faha) khö ni’owalu ba sangowalu;
e.
Fahuhuo;
f.
Manga
(lafodiwo nina zangowalu),
g.
Mangandrö,
itete fanefe-idanö (nifalua Zamatörö itete satua ni’owalu);
h.
Fama’ema
tanömö gurifö (mbawi,manu),ba na so mbuala si no toröi awö nukha si lö mufaogö;ba
i.
Huhuo
fangasiwai.
Baero da’ö, tola göi lafotöi halöwö nifalua andrö, Famuli-Nukha,
ha ma’ifu gonönöta.
Ni’ohe
bada’ö;
1.
Bawi
sageu, mato sazilo;
2.
Fombaya
ndra’I mbowoa, 10 firö (lö fanunu-lahe gana’a, awai so da’ ö na no mufalua
wanahö-tödö);ba
3.
Fefu döi töi ni’ohe ba wemanga-gahe.
Baero danömö gurifö, labe’e göi
ndraga khö ni’owalu, ba sara mbelewa.Tola göi nisalahini ba gefe, 5 firö.
12.BÕWÕ
MOLO’Õ BOSI
1. Bosi si-fitu moböli
a. Boto-döla-mböwö(mböli niha);
1)
Sara balaki =20 firö;
2)
Dua ziwalu =20 firö;ba
3)
Sara zese = 5 firö;
b.
Aya-nina : sara siwalu = 10 firö;
c.
Aya-niwa/talifusö; sara ziwalu=10
firö;
d.
Aya-gawe : sara siwalu = 10 firö;
e.
Huwa-gawe: tambali siwalu= 5 firö;
f.
Famatörö: tambali siwalu = 5 firö;
g.
Si’o: tambali siwalu=5 firö;
h.
Aya-mbanua; sara siwalu = 10 firö;
i.
Famatörö zalawa: tambali siwalu= 5
firö;
j.
Fanika-gera’era-mböwö: 10 saga=1/4
siwalu=2,5 firö (sarigi )
k.
Aya-nuwu: sara siwalu =10 firö;
l.
Fakhe-toho: sara ngaso’e = 15 yöu
=1/4 siwalu =2,5 firö(30 lauru);ba
m. Bawi-walöwa =2 nga’eu =20 firö
n.
Fanunu-lahe-gana’a 1 balaki = 20 firö
Angorudua
= 140 firö
b.
Böwö lakha
1.
Lakha yomo ( talifusö
wo’omonia zanga’i ya’ia);
Sinema
nama ndra’alawe (farahu dalifusö)
1)
1 siwalu=10 firö (famali’ö tome);ba
2)
Bawi=4 alisi= 10 firö.
Sinema
mbanua ndramatua : mbawi famaböbö= 4 alisi= 10 firö;ba
2.
Solau lakha ( iramatau mbanua bö’ö
zanga’i ya’ia);
1)
Bawi-lakha = 4 alisi = 10 firö;
2)
Böwö-lakha = 1 siwalu =10 firö;
3)
Böwö khö dalifusö wo’omo siföföna=
10 firö;
4)
Howu howu zalakha= 20 firö;
5)
Famalali-nga’eu = 20 firö;
6)
Famatörö ( salawa) = ¼ siwalu = 2,5 firö) ; ba
7)
Fangombakha khö nuwu = 10 firö.
Angorodua
= 82,5 firö.
2.
Bosi si-walu moböli
a.
Bolo mböwö: 2 balaki =40 firö;
2
siwalu =20 firö;
1
zese =5 firö;
b.
Aya-nina: 1 balaki = 20 firö;
c.
Aya-niwa/talifusö: 1 balaki = 20 firö;
d.
Aya-gawe 1 balaki = 20 firö;
e.
Huwa-gawe: 1 siwalu = 10 firö;
f.
Famatörö: 1 siwalu= 10 firö;
g.
Si’o: ½ siwalu =5 firö;
h.
Aya-mbanua : 1 balaki = 20 firö;
i.
Famatörö zalawa; ½ siwalu = 5 firö;
j.
Fanika gera’era-mböwö: 3/8 siwalu = 3,75 firö (15
saga);
k.
Aya-nuwu: 1 balaki = 20 firö;
l.
Fakhe-toho 2 so’e = ½ siwalu = 5 firö (30
lauru);
m. Bawi-walöwa 2
nga’eu = 30 firö; ba
n.
Famunu-lahe-gana’a 1 balaki = 20 firö.
Angorudua=
253,75 firö
3.
Bosi si-siwa moböli(bosi Duhenöri)
a.
Boto-döla-mböwö: 3 balaki =60 firö; ba
3 siwalu= 30 firö;
b.
Aya-nina: 1 balaki =20 firö;ba
1
siwalu =10 firö;
c.
Aya-niwa/talifusö: 1 balaki = 20 firö; ba
1
siwalu =10 firö;
d.
Aya-gawe: 1 balaki = 20 firö;ba
1
siwalu = 10 firö;
e.
Huwa-gawe 1 balaki = 20 firö;
f.
Famatörö: 1 siwalu = 10 firö;
g.
Si’o: 1 siwalu =10 firö;
h.
Aya-mbanua: 1 balaki= 20 firö;ba
1
siwalu = 10 firö;
i.
Fanika-gera’era-mböwö: tambali siwalu= 5 firö;
j.
Famatörö-zalawa: 1 siwalu = 10 firö;
k.
Aya-nuwu : 1 balaki = 20 firö;
ba
1
siwalu = 10 firö;
l.
Fakhe-toho: 4 ngaso’e = 10
firö(60 lauru);
m.
Bawi-walöwa: 2 nga’eu= 40 firö;ba
n.
Famunu-lahe-gana’a: 1 balaki= 20 firö.
Angorudua= 345
firö.
4.
Bosi si-fulu ( bosi nga’tö Zamönö
Tuhabadanö Zebua)
a.
Boto-döla-mböwö: 4 balaki = 80
firö;
4 siwalu =40 firö;ba
4 zese =5 firö;
b.
Aya-nina: 1 balaki =20 firö;
1
siwalu = 10 firö; ba
1
zese = 5 firö;
c.
Aya-niwa/talifusö: 1 balaki= 20 firö;
1
siwalu = 10 firö; ba
1
zese =5 firö;
d.
Aya-gawe: 1 balaki = 20 firö
1
siwalu = 10 firö; ba
1
zese 5 firö;
e.
Huwa-gawe: 1 balaki =20 firö;
1
siwalu = 10 firö;ba
1
zese =5 firö;
f.
Famatörö; 1 balaki = 20 firö;
g.
Si’o: 1 balaki = 20
firö;
h.
Aya-mbanua: 1 balaki = 20 firö;
1
siwofu =10 firö;ba
1
zese = 5firö;
i.
Famatörö-zalawa: 1 balaki= 20 firö;
j.
Fanika-gera’era-mböwö: 1 siwalu =10 firö;
k.
Aya-nuwu: 1 balaki =20 firö;
1
siwalu = 10 firö;ba
1
zese = 5 firö;
l.
Fakhe-toho: 6 ngaso’e = 15 firö(90
lauru);
m.
Bawi-walöwa: 3 nga’eu = 60 firö(2 geu ba
zo’ono, sageu ba mbanua); ba
n.
Famunu-lahe-gana’a 1 balaki =20 firö;
1
siwalu =10 firö;ba
1
zese = 5 firö.
Angorudua
= 530
firö.
5.
Bosi si-felendrua (bosi nga’ötö
Zamönö Ba’uwadanö Harefa)
a.
Boto-döla-mböwö: 6 balaki = 120
firö;
6
siwalu= 60 firö;ba
6
zese = 10 firö;
b.
Aya-nina: 2 balaki =40 firö;
2
siwalu= 20 firö;ba
2
zese= 10 firö;
c.
Aya-niwa/talifusö: 2 balaki = 40
firö;
2
siwalu = 20 firö;ba
2
zese = 10 firö;
d.
Aya-gawe: 2 balaki = 40 firö;
2
siwalu= 20 firö; ba
2
zese = 10 firö;
e.
Huwa-gawe: 2 balaki =40 firö;
2
siwalu =20 firö;ba
2
zese = 10 firö;
f.
Famatörö; 1 balaki = 20 firö;ba
1
siwalu = 10 firö;
g.
So si’o: 1 balaki = 20 firö;
h.
Aya-mbanua: 2 balaki =40 firö;
2
siwalu =20 firö;
2
zese = 10 firö;
i.
Famatörö-zalawa: 1 balaki =20
firö; ba
1
siwalu =20 firö;
j.
Fanika-gera’era-mböwö: 1 balaki= 20 firö;
k.
Aya-nuwu: 2 balaki =40 firö;
2
siwalu = 20 firö;ba
2
zese = 10 firö;
l.
Fakhe-toho; 8 ngaso’e= 20 firö(121
lauru ulitö);
m.
Bawi-walöwa 4 nga’eu = 80 firö(3 nga’eu ba
zo’ono,sageu ba mbanua);
n.
Famunu-lahe-gana’a: 2 balaki = 40 firö;
2
siwalu = 20 firö; ba
2
zese = 10 firö.
Angorudua = 900 firö.
Nitöngöni; 1 balaki =20 firö=2 wa sazilo = 2 x 6 alisi
1
siwalu = 10 firö = 4 alisi
1
zese = ½ siwalu firö 5
(Lö akore na’itörö sino,
ba lö tedou na itörö teu).
6.
Onönöta
Baero mböwö si no muhonogöi andrö (molo’ö bosi), no igölö
göi, tola möi tome ndra talifusö ni’owalu ( ama, ina, talifusö, awö wo’omora),
ba uwu,khö zangowalu. Ba zimanö lötolalölafodiwo ira, tefahö zageu mbawi, ba
tola göi lafo’orifitö, nofotei lala-ndriwo.
Lala-ndriwo sinangea khöra andre ( sageu samösa ),tola
tesalahini ba gefe (5 firö, 10 firö, 15 firö, ma 20 firö ).Tola göi mufalua
wamazuzugö, nifotöi fanuzu-dome, tesalahini ba gefe (10 firö, 15 firö,ma 20
firö). Fefu zimane da’e lafotöi böwö wabanuasa, ma böwö wa’örisa.
Na tenga sisambua banua/öri ira,ba monönö mböwö andrö,
a.
Balaki, lö tebulö balaki;
b.
Siwalu, tobali balaki; ba
c.
Sese, tobali siwalu (böwö ba
zisara-idanö).
Baero
da’ö,so nasa gonönöta mböwö, ya’ia da’ö
a.
Hundra-nomo =5 firö;
b.
Fanga’i-laeduru =10 firö;
c.
Fondruyu-gera’era =10 firö;
d.
Famaigi-bawi =5-10 firö ;ba
e.
Fondra’u-danga =10-20 firö.
Nitöngöni: na so wahasara-dödö börö wa’omasi ma börö
wa’alö’ö, ba tola mufalua nifotöi
famanaere-lauru (tewuwu wa’ebua mböwö).
13.OGAUTA
Na so zi lö molo’ö goigoi si no murakö andrö fefu, ba
lafatörö khönia gogauta,ba tehonogöi wo’ömö silötolalö ibu’a (bawi ma kefe)
molo’ö atö’atö da’e (2/3 moroi ba zi no muhonogöi ba mbe’elö mböwö).
1.
4 tu’e = 2,5 firö,ibu’a 2/3 x 2,5 firö=1,66
firö
2.
2 alisi = 5 firö, ibu’a 2/3 x 2,5 firö = 3,33
firö
3.
4 alisi = 10 firö, ibu’a 2/3 x 10 firö=6,66
firö; ba
4.
8 alisi = 20 firö,ibu’a 2/3 x 20 firö= 13,33 firö.
Ogauta
andre lagönaisi niha samalua asalaö,simane fanagö,fohorö, famunu niha, ba
tanöbö’ö niha.
1.
1 balaki =20 firö= 2/3 x 20 firö =13,33
firö;
2.
1 siwalu =10 firö=6,66 firö;
3.
1 sese =5 firö= 3,33 firö; ba
4.
½ sese =2,5 firö=1,66 firö.
1.
Fanagö
a.
managö bulugowi
1)
3 laharö siwalu = 3 bua geu ana’a
sawuyu = 6,66 firö=0,22 rufia firö; ba
2)
Na lö I’akui = 6 laharö siwalu =
0,44 firö,
Inönö
hörö-zinöngö = 1 fa’elo(manu sihene)=0,33 firö(4 hua).
b.
Managö gowi
1.
La’ila ia me inötö wanagönia ba
nowi= 6 laharö siwalu=0,44 firö ba
2.
Na mamadaö ia = 12 laharö siwalu =
0.88 firö,
Inönö
hörö-zinöngö = 1 onombawi(4 tu’e)= 1,65 firö(20 hua).
c.
Managö gae
1.
No la’ila ia me itagö = ½ siwalu =
3 firö;ba
2.
Na mamadaö ira = ½ laharö siwalu =
3,33 firö,
Inönö
hörö-Zinöngö = 1 onombawi (4 tu’e)=1,66 firö(20 hua).
d.
Managö manu
1.
Lö mamadaö ia = 1/2 siwalu = 3.33
firö; ba
2.
Mamadaö ia = 1 siwalu = 6,66 firö,
Inönö
hörö-Zinöngö = 1 onombawi(4 tu’e) = 1,66 firö.
La’andrö
göi moroi khö zangadu,nifotöi Tunöfö = 1 onombawi (4 tu’e) = 1,66 firö.
e.
Managö fakhe
1)
Itagö ba nahia si lö sanaro = ½
siwalu = 3,33 firö,
Na
mamadaö ia: tunöfö (ba niha si so ba da’ö)= 1 onombawi (4 tu’e) = 1,66 firö
ikhumbalatu (khö zalawa) = 10 saga siwalu = 1,66 firö
Hörö-zinöngö
= 10 saga siwalu = 1,66 firö
2)
Itagö ba nose/lou/halasa = 1 siwalu
= 6,66 firö
Tunöfö
= 2 alisi = 3,33firö
Ikhu-mbalatu
(khö-zalawa)= 1,66 firö (10 saga siwalu)
Famariwa=10
saga siwalu = 1,66 firö
Hörö-Zinöngö
= 10 saga siwalu, 1,66firö
Fefu
wakhe nitagönia (si so) lötolalö ifuli.
3)
Fo’omo ni’anagöi = fanunö= 4 tu’e=
1,66 firö.
f.
Managö banio.
1.
Folewa gahe-nohi =1 siwalu=6,66
firö;
2.
Böli mbanio =1/2 siwalu = 3,33 firö
3.
Tunöfö=2 alisi=3,33 firö;
4.
Ikhu-mbalatu= ½ siwalu = 3,33 firö;
5.
Famariwa = ½ siwalu = 3,33 firö;
6.
Fangehao börö = ½ siwalu = 3,33
firö;ba
7.
Hörö-Zinöngö = ½ siwalu = 3,33
firö.
Fo’omo
ni’anagöi fanunö = 4 tu’e =1,66 firö.
g.
Managö bawi
1)
ogauta = 1 siwalu =6,66 firö;ba
1 sese = 3,33 firö;
2)
Fangali bawi = 1 balaki = 13,33
firö;
3)
Tunöfö= 4 alisi = 6,6 firö;
4)
Famariwa-lahe = 1 siwalu = 6,66
firö;
5)
Ikhu-mbalatu =1/2 siwalu =3,33
firö;ba
6)
Hörö-Zinöngö = 1 siwalu = 3,33 firö
Fo’omo
ni’anagöi = fanunö=4 alisi =6,66 firö
h.
Managö ana’a
1.
Tenga banaha wangirö ana’a itagö;
a.
Ogauta= 3 siwalu = 20 firö; ba
3 sese = 10 firö;
b.
Tunöfö = 4 alisi = 6,66 firö;
c.
Ikhu-mbalatu= 1 siwalu =6,66 firö;
d.
Famariwa=1 siwalu =6,66 firö;
e.
Hörö-Zinöngö= 1 siwalu = 6,66 firö;
Fefu
gana’a nitagö nia lötolalöifuli:
2.
Ba dawöla/dokosa itagö (lafotöi
samoto-omo);
a)
Ogauta: 1 balaki = 13,33 firö;
1 siwalu = 20
firö;
1 zese = 10
firö;ba
Bawi=4 alisi
=6,66 firö
b)
Tunöfö = 4 alisi = 6,66 firö;
c)
Ikhu-mbalatu = 1 siwalu = 6,66
firö;
d)
Famariwa = 1 siwalu = 6,66 firö;
e)
Hörö-Zinöngö = 1 siwalu = 6+6 firö;
f)
Famokai omo : 1 siwalu =6,66 firö
1
zese = 3,33 firö; ba
4
alisi = 6,66 firö.
Fo’omo ni’anagöi: 1 siwalu = 6,66 firö;ba
4
alisi = 6,66 firö
Na mamadaö ia , ba lafatörö khönia
wanöröi,lafanörö ia fasui mbanua, ba latawi ba mbaginia fefu zinagönia; tobali
famago-mbawa zanagö andrö.
i.
Fangosiwawöi ba fohoröni ira alawe
1.
Mogete-turu ndra’alawe= lataba
duru; maibu’a gogauta = 1 siwalu =6,66 firö,ba tunöfö= 4 tu’e =1,66 firö;fanunö
= 1,66 firö;
2.
Molau mökö-ikhu= lataba nikhu ;ma
ibu’a gogauta 1 siwalu = 6,66 firö,ba tunöfö= 2 alisi =3,33 firö;fanunö=2 alisi
= 3,33 firö;
3.
Falele = lasaka mbewe; ma ibu’a:
a)
ogauta = 1 siwalu = 6,66 firö;ba
2 alisi = 3,33 firö;
b)Tunöfö
= 2 alisi = 3,33 firö;ba
c)Hörö-Zinöngö
= siwalu=3,33 firö;
fanunö = 2 alisi =
3,33 firö
4.
Manölaisi simondri
a)
I’oroi tanö=föna zimondri = takoe
hörö;ma ibu’a;
(a)
Ogauta= 1 siwalu = 6,66 firö;
2 alisi = 3,33 firö;ba
(b)
Hörö-Zinöngö = 2 alisi =3,33 firö;
b)
I’oroi tanö-furi zi mondri: 1 siwalu =6,66 firö; ba
Hörö-zinöngö=
4 tu’e = 1,66 firö;
Fanunö=4
tu’e= 1,66 firö.
5.
Mondra’ui susu ndra’alawe la’ewa
mbölökha, ma ibu’a:
a)
Ogauta = 1 siwalu = 6,66 firö;
4 alisi =6,66 firö;
b)
Tunöfö = 2 alisi = 3,33 firö; ba
c)
Hörö-Zinöngö = 2 alisi = 3,33 firö;
Fanunö=
2 alisi = 3,33 firö.
6.
Mondra’u ba’ewawö ira’alawe =
labunu; ma i bu’a höli döla mbagi
a)
Ogauta = 3 siwalu= 20 firö;
3 zese =
10 firö; ba
4 alisi =
6,66 firö.
b)
Ikhu-mbalatu = 1 siwalu =6,66 firö;
c)
Famariwa =1 siwalu = 6,66firö; ba
d)
Hörö-Zinöngö = ½ siwalu =3,335 firö
Fanunö = ½ siwalu = 3,33 firö; ba
2 alisi = 3,33 firö
7.
Mohorö ( Mangabeto) = labunu
ma’adarua, ma ibu’a:
a)
Höli-dölambagi): 12 siwalu = 80 firö;
12
zese = 40 firö
b)
Tunöfa = 4 alisi = 6,66 firö
c)
Ikhu-mbalatu = 1 siwalu= 6,66firö;
d)
Famariwa = 1 siwalu=6,66firö;
e)
Saita-ndrange = 1 siwalu= 6,66 firö;
4
alisi = 6,66 firö;
f)
Folewa nöu zato = 1 siwalu=6,66 firö;
4
alisi = 6,66 firö;
g)
Sinema nuwu = 1 siwalu=6,66 firö;
1
zese=3,33 firö; ba
4
alisi = 6,66 firö;
Ama ndra’alawe
Fanunö= 1 siwalu = 6,66 firö;
Bawi=zekhe = 4 alisi =6,66 firö; ba
Fatahisa nuwu = 1 siwalu =6,66 firö.
Zosizosi( na no latufa ndramatua) = 4 tu’e- 4 alisi
(=1,66-6,66 firö),
(molo’ö horö nifobahulu ya’ia).
Na tebai ia wamu’a fo’ömö andrö,ba itabusi ia salawa, ibali’ö
HÖLITÖ-GANA’A, ma sawuyu nia ndramatua da’ö, tola ifangowalu, ba nga’ötö nia
dania tobali sawuyu/sohalöwö khö zalawania sanabusi ya’ia andrö.
j.
Fabago
1)
Mango’aya faoma fatambai, lafotöi
simabu-tuo;
Fo’ömö= föfö-gönia tuo=1 hiye ni’owuru = 2 kg = 0,82
firö.na’abölö wabagosa, tola mendrua ma medöla wa’ebua da’ö wo’ömö nia.
2)
Fasöndra , lö mesokho;
a.
Fanikha folomö = ½ siwalu = 3,33 firö;ba
b.
Horö-Zinöngö = 4 tu’e = 1,66 firö;
3)
Fasöndra, mesokho;
a.
Daludatu zokho= 1 siwalu = 5,66
firö;
1
zese = 3,33 firö;
b.
Hörö-Zinöngö = 2 alisi = 3,33 firö;
Nafalimbe’e ia wamu’a, ba lafalua khönia
wamalalawa-ahe,itehe khö nibezi nia,ilau mbalönia; irege simane si no ifalua
khö nibözinia.
4)
Mamunu niha = labunu= lahöndrögö
mbumbu-nomo, (fefu zi sambua omo labunu) = laewa mbagi.
Ya’ra solau-balö wamunu andre, lafotöi si falau-horö. na
lafazuzugö da’ö, balö tola lö ibu’a mböwö wamunu-niha.
a.
Höli-döla mbagi= 1 balaki =13,33
firö;
12
siwalu = 80 firö;
12
zese = 40 firö;ba
8
alisi = 13,33 firö;
b.
Böli nuwu-dödö = 3 siwalu = 20 firö; ba
3
zese = 10 firö;
c.
Böli nono-hörö= 1 siwalu = 6,66
firö; ba
1
zese = 3,33 firö;
d.
Ko’oko’o-danö= 1 siwalu = 6,66 firö;
ba
1
zese = 3,33 firö;
e.
Hasi = 1 siwalu = 6,66 firö;ba
1
zese = 3,33 firö;
f.
Folosi dawa-hörö (ama+ina) = 3
siwalu = 20 firö;ba
3
zese = 10 fir10;
g.
Folosi dawa-hörö dalifusö 10= 2
alisi = 13,3 firö; ba
2
zese = 6,6 fiö;
h.
Folosi dawa-hörö mbanua = 1 siwalu
= 6,66 firö;
1
zese = 3,33 firö; ba
4
alisi = 6,66 firö;
i.
Wandriwandri nuwu= 1 siwalu =
6,66firö;
1
zese= 3,33 firö; ba
4
alisi = 6,66 firö;
j.
Ikhu-mbalatu = 1 siwalu = 6,66
firö;
k.
Famariwa = 1 siwalu = 6,66 firö;
l.
Saita-ndrange = 1 siwalu = 6,66
firö;ba
4
alisi = 6,66 firö;
m.
Hörö-Zinöngö= 1 siwalu= 6,66 firö;
ba
4
alisi = 6,66 firö;
Fanunö =1 siwalu = 6,66 firö; ba
4
alisi = 6,66 firö.
14.FANARU’Ö
OMO
1.
fanaru omo = 15 firö;
2.
fano omo = 15 firö;ba
3.
famaheu omo = 60 firö;
15.
FANARU’Ö BANUA
1.
Folowi hili = 1
siwalu =10 firö;
1
zese = 5 firö; ba
Bawi
= 10 firö;
2.
Fananö sila’uma = 1 siwalu = 10 firö;
1
zese =
5 firö; ba
Bawi
= 10 firö;
3.
Famatörö töi mbanua = 1 siwalu = 10 firö;
1
zese = 5 firö;ba
Bawi
= 10 firö;
4.
Folowi lala banidanö = 1 siwalu = 10 firö;
1
zese = 5 firö; ba
bawi
= 10 firö;
5.
Ömö zanuhe;
a.
Ngöngö/famaigi-dödö =bawi =10
firö;
b.
Fanufa döla högö =3 siwalu = 30 firö;
3
zese = 15 firö; ba
Bawi
= 10 firö;
c.
Fangandrö saohagölö = 1 siwalu =
10 firö; ba
1
zese = 5 firö;
d.
Famariwa = bawi =
10 firö;
e.
Fanou’ö ba danga huku(afore ba
lauru)= 1 siwalu = 10 firö;
1
zese = 5 firö;ba
Bawi = 5 firö;
6.
Omo dambalina;
Fama’oli döla högö niha = 10 firö (sageu mbawi);
7.
Omo wahandrona;
Fondrakö =
bawi sageu = 10 firö
8.
Famoluoni mbanua = 10 fir10;
9.
Fanotou fondrakö = bawi sageu = 10 firö;ba
10.
Fangona = 1 siwalu = 10 firö; ba
Bawi = 10 firö;
11.
Fangandrö saohagölö khö mbanua
niröi;
1 siwalu = 10
firö;
1 sese = 5 firö;ba
Bawi = 10
firö;
12.
Famuli wiga-gö = 1 siwalu =
10 firö; ba
Bawi = 10 firö;
13.
Fanotou fondrakö = bawi = 10 firö.
16.
HUHUO BA MBÖLI-NIHA (HOHO MBÖWÖ)
1.
Hiza mege me tefatö mbosi
böli-niha, yawa ba Detehöliana’a, yaia mbalugu Leo mewöna, me ihalö Zilewenazarata,
ono Mbalugu Ndrundru tanö ba lölöholi’ana’a (donga Mbarasi saota; da’ö
zi-felendrua bosia, ni’angerai’ö talinga-wandru siholahola. Yawa barö go safi,
me itunu zi-felendrua ta’ata’a. Ba böli Mbalugu Sirao Alizuzu Zihönö, Ali zuzu
Zoya, ba Detehöli ana’a,da’ö zifulu bosia.
2.
Ya’ia mbalugu Ba uwa danö
sifalalawa raya badalu Nidanoi, da’ö zi-felendrua bosia, 6 mbalaki, 6 ziwalu,
ba 6 zese. Te’oli raya Zalawa börö gosali So’aya wanekhe, Siwazo’eböröhili, tua
ndraono Gea, 10 bosia, 4 mbalaki, 4 siwalu, ba 4 zese, tumbu löwö-löwö
balö-marika.
3.
Böli langi sara’ana’a, da’ö zi-siwa
bosia, 3 mbalaki, 3 ziwalu, ba 3 zese; tumbu löwölöwö balö-goholu, ha zokhö
da’ö?;ya’ia Moyosararatuha, tua mado Mendröfa.
4.
Ba heza mbosiu bada’ö ba oroma’ögö
tou, fa’ele’ö zoi.
Na
9 bosi, ba siwa gamatela mbawi.
Ba
monga’ötö da’ö, lamane 8 bosi, 2 mbalaki, 2 ziwalu, ba 2 zese.
5.
Ba Tuada Telaumbanua, ilöwia’ö ia
,ilau lambo ba Mbonia; dörö aekhu ndra
salawa zidawalu niha, lasofu hana wa’ibosi ia, dörö itema-wehedera, imane”ufatö
mbosigu ba mbanuagu”.
6.
Samuza ma’ökhö, me ilau raya Bahisofa,
ba nono zitoli idanoi, ba Menaula Tölamaera, andrö wa 30 lakha-mbanua
silödonga,ba 30 göi ndramatua zi löfo’omo, ba ha molumoluo, hulö aekhu ngawa-ngawa
wofo ba dugela, me oi lafarita zole ba hogu winölö ba ndraso ewolo. Ira onomatua.
Awai mo’ugu mbanua, me manambui lakha-mbanua si tou ba dalu namö, ba namö Ge’e,
halokha faoma mowadöngödöngö.
7.
Andrö ilau hifa-hafa tuada Samönöba
uwa danö,yomo barö gao arö gosali,imane,”So weawea ba zimane”.
8.
Me mangawuli nonomatua soroi
winöla, Iheheta ba galisi nia mbeambea, imane,”Hiza
nomou lakha-mbanua silödonga”.
9.
Me toharö göi me tohare
lakha-mbanua, iheheta ba hulu nia ndraga, imane,”ba da’ö yomo dölö’ö, dongau
yomo da’ö”.
10. Ba lalau mangelingelifi ira lakha-mbanua,börö me ifaböbö
manö balugu samönöba uwadanö; fatekhetekhegu ba mböröta ba faya’ia’ia ine ba
gamozua.
11. Alau ndröfi fangahalö, tumbu khöra nono si la’I-simatua, ba
oi zara fa howuhowu dödöra,ena’ö na lö ilau da’ö ba lugu Samönöba’uwadanö, ba lö
lahaehae nono andrö si hulö dödö gae, mangandrö saohagölö ira.
17.
BöWö BöLI-NIHA
1.
Ndrundrutanö (12 mbosi) = 6
mbalaki, 6 siwalu;
2.
Sirao (10 mbosi) = 5 balaki , 5 siwalu ;
3.
Gözö ba mazingö= 4 balaki, 4
siwalu, 4 zese, 5 mbawi wa sazilo;
4.
Ono zalawa = 3 balaki, 3 siwalu, 3
zese, molöwölöwö balö-goholu(25 firö)
Na
molöwölöwö balö-marika(30 firö)
Bawi = sageu
zi 12 alisi
Sageu zi 8 alisi
Sageu zi 4 alisi
5.
Tuhagundru: 1 balaki,1 zi walu, 2
wa 3 mbawi,ni boto, tölahögö zisazilo;
6.
Tuhalawayö = la boto högö zi 3 alisi, 2 wa 1 alisi, la’amahögö zi 1
balaki, ba 1 ziwalu bambu zöri.
NDROHUA 4
FONDRUHÖ
Börö watolosa zo’aya khö ndra Tim
penyusun naskah synopsis fondrakö bonio niowuluwulu andre,wa tola mu’asiwai zi
nura si’öna’öna andre ba wa me’e fa’aboto-ba –dödö hewisa waöwaö Wondrakö
Zitölu tua ba mbonio ni’owuluwulu nifalua meföna.
Hewa’ae ha darua za bolo molala
inötö ba wama’anö si nura andre,ba no mufatunö ba mu’andrö zöndra zato ba
wamaulugö ya’ia.
Börö da’ö ma’andrö si bai saohagölö
khö ndra ama/ina/ talifusö si no manundreheni halöwöma andre he bawanga’asogö
nahia wa’orahu ba Kantor Dinas Pariwisata, Kebudayaan, Pemuda dan Olahraga Kota
Gunungsitoli, awö ngawalö zoguna ba wamalua rafe, irugi tola mubali’ö ia buku
si tola tabaso-baso, ba zimanö göi khöndra awöma si no falua-söndra ba zinura
andre.
Lö manö teba’agaö na so
zamee’era’era fondrou’ö ba wanga’azökhi nasa si no mufonga’eu andre, fatola
itugu maulu wo’ösiani. Mahönagö ma’andrösaohagölö ba zimanö.
Manötöna ndra’aga wa tola ta’ogunaö
zinura andre , ya’ita nga’ötö Zitölu Tua ( Harefa, Telaumbanua, Zebua ) ba
wamatohu woo lo olo si no lafakhoi ira Tuada meföna, me da’ö gohitö-dödö, ba
wangotomosi amakhaita si sökhi ba wabanuasa.
Gunungsitoli, ................2013
Editor
1.Drs.
Yas. Harefa
2.Drs.
fon. Zega.
Langganan:
Postingan (Atom)

